ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΠΥΡΚΑΓΙΩΝ (Μέρος Ι)


ΓΕΝΙΚΑ

Στη χώρα μας το πρόβλημα της αντιμετώπισης των δασικών πυρκαγιών, έχει τεθεί από την αρχή σε λάθος δρόμο. Στηρίχθηκε στη φιλοσοφία κυρίως της ανάπτυξης των δυνάμεων και των μέσων καταστολής. Παρόλη την καλή διάθεση όλων των εμπλεκομένων, τα αποτελέσματα που καταγράφουμε κάθε καλοκαίρι είναι απογοητευτικά.

Έχει επικρατήσει η μονολιθική άποψη, ότι μόνο με την αύξηση και τη βελτίωση του εξοπλισμού και του προσωπικού των δασοπυροσβεστικών υπηρεσιών, το φαινόμενο των δασικών πυρκαγιών και των ζημιών που προκαλούν θα περιορισθεί.

Παρά το ότι οι σχεδιασμοί και οι προγραμματισμοί γίνονται με μεγάλη προσοχή, υπάρχουν αρκετές ημέρες του χρόνου, που οι καιρικές συνθήκες είναι τέτοιες, ώστε και η καλύτερη οργανωμένη δασοπυροσβεστική υπηρεσία να μην μπορεί να σταματήσει την εξάπλωση μιας φωτιάς, εφόσον αυτή ξεκίνησε από τυχαίο γεγονός.

Σε πολλές χώρες η προσπάθεια των δασοπυροσβεστικών υπηρεσιών έχει στραφεί κυρίως στην πρόληψη των δασικών πυρκαγιών. Δηλαδή αυξάνουν την πιθανότητα, να μην ανάψει η φωτιά και όχι αφού ανάψει, πώς να τη σβήσουν. Διότι από τη στιγμή που θα ανάψει η φωτιά, υπάρχουν εκατοντάδες παράγοντες, που θα επηρεάσουν την εξέλιξή της (χρόνος εντοπισμού, χρόνος πρώτης προσβολής, ανάγλυφο, είδος καύσιμης ύλης, διαθέσιμο προσωπικό και μέσα και πολλοί άλλοι). Αρκεί μόνο ένας από τους παράγοντες αυτούς, να είναι αρνητικός, ώστε όλη η προσπάθεια να αποτύχει.

Γιατί όμως στη χώρα μας δεν υπάρχει σαφής και οργανωμένη προσπάθεια, για την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών; Γιατί αυτό που για άλλες πυρόπληκτες χώρες αποτελεί το Α και το Ω της πολιτικής αντιμετώπισης του προβλήματος των δασικών πυρκαγιών, στη χώρα μας είναι τελείως άγνωστο;

Η πιο αξιόπιστη απάντηση είναι, ότι σχεδόν όλοι όσοι ασχολήθηκαν κατά καιρούς σε κεντρικό επίπεδο με το θέμα των δασικών πυρκαγιών, δέχθηκαν a priori1 ότι τις φωτιές τις προκαλούν εκούσιοι εμπρηστές, κι επομένως αφού είναι μη ελεγχόμενοι, κάθε προσπάθεια μείωσης των επεισοδίων θεωρείται αναποτελεσματική. Έτσι ο όρος πρόληψη περιορίσθηκε σε αποσπασματικές ενέργειες κυρίως ορισμένων περιφερειακών Δασικών Υπηρεσιών, και αφορούν σε μέτρα μείωσης της καύσιμης βιομάζας, τη διάνοιξη αντιπυρικών ζωνών, την οργάνωση πυροφυλακίων ή τη δημιουργία ομβροδεξαμενών, την οργάνωση των δασοπυροσβεστικών δυνάμεων κ.λπ.. Στα σχέδια πρόληψης των δασικών πυρκαγιών ο άνθρωπος ως ακούσιος εμπρηστής δε συμπεριλήφθηκε σχεδόν ποτέ.

Στην πραγματικότητα τα μέτρα αυτά δεν αποτελούν πρόληψη, αλλά απλά μείωση της δυνατότητας επέκτασης μιας φωτιάς, μετά το άναμμά της. Διότι η αντιπυρική ζώνη, το πυροφυλάκιο, το μονοβέργισμα των θάμνων, οι ομβροδεξαμενές, τα υδροστόμια δεν προλαμβάνουν την εκδήλωση μιας φωτιάς, παρά μόνο υπό ορισμένες συνθήκες μπορεί να βοηθήσουν στον έγκαιρο έλεγχό της. Φυσικά εάν τα μέτρα αυτά αποτελούν την πρόληψη, τότε τα θεωρούμενα καλύτερα προστατευμένα περιαστικά δάση, δε θα έπρεπε να καίγονται.

Πρόληψη δασικής πυρκαγιάς σημαίνει πρόληψη της πρώτης φλόγας. Η πραγματική γενεσιουργός αιτία κάθε δασικής πυρκαγιάς, μικρής ή μεγάλης, είναι το άναμμα ενός σπίρτου. Αν αυτό δεν ανάψει, δε θα υπάρξει και πυρκαγιά.

Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος, για να μην ανάψει το σπίρτο, είναι η ουσιαστική ενημέρωση των πολιτών. Οι πυρκαγιές που προκαλούνται από αμέλεια, εκτιμάται ότι ξεπερνούν σήμερα το 75-80%. Πολλοί από τους καλόπιστους χρήστες του δάσους, είναι ήδη εμπρηστές ή υποψήφιοι εμπρηστές, χωρίς να το γνωρίζουν. Η κακή πληροφόρηση των τελευταίων χρόνων οδήγησε την Ελληνική κοινωνία σε έναν επικίνδυνο εφησυχασμό, αφού όλοι έχουν πεισθεί, ότι για να κάψεις το δάσος, πρέπει να είσαι επαγγελματίας εμπρηστής.

Ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά, για να δούμε πώς φθάσαμε μέχρι εδώ, ώστε να μπορέσουμε να σχεδιάσουμε ένα αξιόπιστο μηχανισμό ουσιαστικής πρόληψης των δασικών πυρκαγιών.

ΠΩΣ ΕΝΗΜΕΡΩΝΕΤΑΙ Ο ΠΟΛΙΤΗΣ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ;

Οι δασικές πυρκαγιές άρχισαν να παρουσιάζονται ως σοβαρό οικολογικό πρόβλημα, από τότε που μπήκε στη ζωή μας η τηλεόραση. Μέχρι και το τέλος της δεκαετίας του 1970, οι δασικές πυρκαγιές απασχολούσαν μόνο τις τοπικές κοινωνίες και ποτέ δεν αποτέλεσαν εθνική είδηση. Η κατάσταση άλλαξε το καλοκαίρι του 1981, όταν η φωτιά σε μια επίδειξη απίστευτης θρασύτητας χτύπησε τα Βόρεια Προάστια, στην καρδιά της Αθήνας.

Από τη στιγμή που η εικόνα εισέβαλε στο σπίτι μας και οι περιγραφές των γεγονότων ακολούθησαν τη δραματική υπερβολή και των υπολοίπων ειδήσεων, οι δασικές πυρκαγιές αποτελούν το συνηθέστερο θερινό θέμα. Όταν τα κανάλια αυξήθηκαν με την είσοδο της ιδιωτικής τηλεόρασης, οι εικόνες στάχτης και καταστροφής και οι δραματικές περιγραφές των ρεπόρτερ, τροφοδότησαν τη φαντασία μας με σενάρια συντέλειας του κόσμου.

Το πρόβλημα έγινε πιο κοντινό, όταν πολλοί κάτοικοι των αστικών κέντρων μετακόμισαν στις περιαστικές δασικές εκτάσεις και οι φλόγες εκτός από τα δένδρα, έβρισκαν στο δρόμο τους όλο και περισσότερα σπίτια. Οι καμένες περιουσίες, η απελπισία των παθόντων, οι μαύροι κορμοί των δένδρων, έδωσαν, όχι άδικα, σε ένα συνηθισμένο φυσικό φαινόμενο ηλικίας χιλιάδων χρόνων, διαστάσεις εθνικής καταστροφής.

Ολόκληρος ο κρατικός μηχανισμός, παρουσιαζόταν από τα Μ.Μ.Ε. τελείως ανεπαρκής, για να σταματήσει την υποτιθέμενη επερχόμενη ερημοποίηση της χώρας. Και έτσι άρχισε ο μύθος των εμπρηστών. Οι δασοπυροσβεστικές υπηρεσίες και γενικά η κρατική μηχανή βρέθηκε σε θέση άμυνας. Έπρεπε να δώσουν σαφείς εξηγήσεις σε έναν πανικόβλητο λαό, γιατί δε μπορούν να ελέγξουν τις πυρκαγιές. Και αντί να εφαρμόσουν μια επιθετική πολιτική ενημέρωσης για τα πραγματικά αίτια των δασικών πυρκαγιών και για την αντικειμενική αδυναμία των ανθρώπων σε ολόκληρο τον πλανήτη να ελέγξουν αυτό το φυσικό φαινόμενο, άρχισαν να ψελλίζουν δικαιολογίες, από τις οποίες πιο πειστική και πιο αποδεκτή φάνηκε να είναι αυτή των δόλιων εμπρηστών. Η αποδοχή της εξήγησης ήταν απόλυτα δικαιολογημένη. Εκούσιοι εμπρηστές πράγματι υπήρχαν σε όλες τις εποχές. Ήταν παλιότερα οι βοσκοί και τα τελευταία χρόνια αυτοί που εκμεταλλευόμενοι την αδυναμία των νόμων, την απουσία κτηματολογίου και την κρατική ανοχή, εμπορεύτηκαν παράνομα χιλιάδες στρέμματα καμένων εκτάσεων που δεν τους ανήκε.

Στις δύο τελευταίες δεκαετίες ακόμη και οι πυρκαγιές που ξεκινούσαν από σκουπιδότοπο, καταλογίζονταν ως έργο αδίστακτων εμπρηστών. Δεν άργησε να παρουσιαστεί ένα εθνικό παραλήρημα αναθεματισμού με αποδέκτες, ολόκληρες κοινωνικές ομάδες που θεωρούνταν ύποπτες εμπρησμού. Αρκεί να είχε κάποιος την ατυχία να του δώσει το ίδιο το κράτος γη κοντά σε δάσος, για να θεωρηθεί και να στιγματισθεί ως ύποπτος εμπρησμού. Οι νόμιμοι ιδιοκτήτες κτημάτων, που παραχωρήθηκαν πριν δεκάδες χρόνια, κοντά στο Σέιχ-Σου, δέχθηκαν λεκτικές επιθέσεις και προπηλακισμούς, διότι θεωρήθηκαν όλοι ανεξαιρέτως ότι είχαν ευθύνη για την πυρκαγιά του δάσους.

Υπήρχε και εξακολουθεί ακόμη να υπάρχει τόση υπερβολή, που σύντομα ολόκληρη η κοινωνία πίστεψε, ότι για να βάλεις φωτιά σε ένα δάσος, θα πρέπει να έχεις ιδιαίτερες γνώσεις και ειδικούς εμπρηστικούς μηχανισμούς υψηλής τεχνολογίας. Θα πρέπει να γνωρίζεις την τοπογραφία της περιοχής, το είδος της βλάστησης, τις καιρικές συνθήκες των επόμενων ωρών.

Τόσο πολύ πεισθήκαμε για την ύπαρξη των οργανωμένων κυκλωμάτων, που οι αντιδράσεις φθάνουν μέχρι και σε επικίνδυνες υπερβολές. Έτσι ηγούμενος μεγάλου μοναστηριού δήλωνε, ότι εάν αντιληφθεί εμπρηστή δάσους, θα τον έπνιγε με τα ίδια του τα χέρια. Φυσικά και δεν το εννοούσε, όμως δείχνει το βαθμό που η λανθασμένη πληροφόρηση πέρασε μέσα μας. Δεν είναι λίγοι αυτοί που υποστηρίζουν ότι αξίζει η απώλεια δασοπυροσβεστών προκειμένου να διασωθούν κάποια δένδρα, αδικώντας τη γενναιότητα και τη θυσία των τελευταίων σύγχρονων ηρώων μας. Μερικοί πάλι υποστηρίζουν στα σοβαρά, ότι υπάρχει ευθεία σχέση μεταξύ χρονιάς εκλογών και έξαρσης των πυρκαγιών. Σε μια δημοκρατική χώρα, όπου οι βουλευτικές και οι δημοτικές εκλογές, με αυτές για την ευρωβουλή γίγονται σχεδόν κάθε χρόνο, βρέθηκε τρόπος να γίνει ένας επικίνδυνος συσχετισμός, χωρίς κανείς να μπει στον κόπο, να δει ότι, όταν έχουμε στην Ελλάδα έξαρση των πυρκαγιών, έχουν και οι υπόλοιπες μεσογειακές χώρες, αφού οι αυξομειώσεις του φαινομένου εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα καιρικά φαινόμενα ολόκληρης της Μεσογειακής Λεκάνης.

Μπροστά στην επικίνδυνη υπερβολή, το Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών της Θεσσαλονίκης, εξέδωσε σειρά δελτίων τύπου, που ζητούσε να επικρατήσει ψυχραιμία και ότι η έξαρση των δασικών πυρκαγιών οφείλεται στον εφησυχασμό και τη μειωμένη προσοχή όλων μας όταν χρησιμοποιούμε τη φωτιά, σε ημέρες υψηλού κινδύνου. Στα δελτία αυτά επισημάνθηκε ο διαφαινόμενος κίνδυνος δημιουργίας νέας ομάδας εμπρηστών. Η υπερβολή στις αντιδράσεις, εξωθεί αντικοινωνικά ή ψυχοπαθολογικά άτομα, να προσπαθήσουν να προκαλέσουν την κοινωνία εκεί που φαίνεται ότι πονά, δηλαδή στον εμπρησμό των δασών. Η πρόβλεψη αποδείχθηκε σωστή. Τα τελευταία χρόνια έχουν εντοπισθεί ψυχικά διαταραγμένα άτομα, να προκαλούν εκούσιους εμπρησμούς, με μόνο λόγο να προκαλέσουν την κοινή γνώμη.

Κάπως έτσι φθάσαμε στον εφησυχασμό. Πεισθήκαμε ότι, αφού δεν επιθυμούμε να προκαλέσουμε πυρκαγιά, δεν υπάρχει τρόπος να το κάνουμε. Το τσιγάρο πετιέται από το παράθυρο του αυτοκινήτου, τα χόρτα καίγονται στους κήπους, οι ψησταριές ανάβουν μέσα στα δάση ακόμη και όταν οι θερμοκρασίες είναι υψηλότερες από τους 35ο C και οι άνεμοι ισχυρότεροι από 7 μποφόρ.

Στην πραγματικότητα κάναμε ένα πισωγύρισμα πολλών χρόνων. Οι παλιότερες γενιές, μεγαλωμένες κοντά σε δάση ήξεραν την ευφλεκτικότητά τους και πρόσεχαν τη χρήση της φωτιάς κατά τους θερινούς μήνες.

Έτσι, επαναλαμβάνουμε ότι η έλλειψη σωστής πληροφόρησης οδήγησε στο κύμα των μεγάλων πυρκαγιών των τελευταίων χρόνων.

ΠΩΣ ΘΑ ΕΝΗΜΕΡΩΘΕΙ Ο ΠΟΛΙΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΠΟΔΟΤΙΚΑ;

Κατ’ αρχήν η ενημέρωση θα πρέπει να γίνει με κεντρικό σχεδιασμό. Το θέμα είναι πολύ σοβαρό για να αφήνεται στην ευχέρεια περιφερειακών υπηρεσιών ή σε μεμονωμένα άτομα, όσο άξια και αν είναι αυτά.

Την οργάνωση μιας κεντρικής πολιτικής ολοκληρωμένης και έγκυρης ενημέρωσης θα πρέπει να την αναλάβει ομάδα επιστημόνων και τεχνικών πολλών ειδικοτήτων, η οποία να αποτελείται από άτομα που γνωρίζουν το πρόβλημα των δασικών πυρκαγιών. Ψυχολόγοι, κοινωνιολόγοι, δασολόγοι, βιολόγοι, πυροσβέστες, εκπαιδευτικοί, γιατροί, επικοινωνιολόγοι, διαφημιστές, γραφίστες, καλλιτέχνες είναι μερικές ειδικότητες, που πρέπει να εμπλακούν στο σχεδιασμό και την υλοποίησή της.

Το πρόγραμμα της ενημέρωσης πρέπει να είναι πολυεστιακό. Πρέπει να στοχεύει να εκπαιδεύσει όλους τους Έλληνες, κάθε ηλικίας, να μάθουν να ζουν με ασφάλεια σε ένα εύφλεκτο περιβάλλον, χωρίς να φοβούνται τις φωτιές και κυρίως χωρίς να τις προκαλούν. Επίσης πρέπει να είναι ευέλικτο και να έχει τη δυνατότητα να απορροφά και να διαχέει συνεχώς τις γνώσεις που αποκτούνται από τη διεθνή έρευνα και εμπειρία.

Πρέπει να υπάρχει ποικιλότητα έκφρασης. Η ίδια πληροφόρηση να μεταφέρεται με άλλα λόγια στα παιδιά και με άλλα στους ενήλικες. Να έχει άλλη αισθητική, όταν αφορά σε πινακίδες ή μπροσούρες, και άλλη όταν αφορά σε κινηματογραφικά φιλμ. Να έχει άλλη διάσταση για κατοίκους των πόλεων και των πεδινών περιοχών και άλλη για τους κατοίκους των ορεινών περιοχών. Κυρίως όμως να σέβεται το δέκτη και να μην προσβάλλει τη νοημοσύνη του. Δε χρειάζεται σε ενήλικες να αναφερθούν οι ωφέλειες και η ομορφιά του δάσους, αλλά τι θα πρέπει να προσέξει, για να μην καταστρέψει αυτή την ομορφιά.

Σήμερα ολόκληρη η ελληνική κοινωνία αγαπά πραγματικά τη φύση και ιδιαίτερα τα δάση μας. Αυτοί που έχουν λόγους να τα προστατέψουν είναι πια πολύ περισσότεροι κι αυτό πρέπει να το εκμεταλλευθούν οι σχεδιαστές της ενημέρωσης.

Ένας άλλος σκοπός της πληροφόρησης είναι, να διεγείρει τη συνεργασία όλων των φορέων προστασίας, των εθελοντικών ομάδων και του κοινού.

Η σωστή αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών ξεκινά από την ενημέρωση των πολιτών, και μάλιστα όταν αρχίζει από τις μικρότερες ηλικίες, γίνεται ακόμη πιο αποτελεσματική.

Η ανάπτυξη φιλοδασικών συναισθημάτων και κλίματος προστασίας των δασών, έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία εθελοντικών ομάδων (σύλλογοι, σχολεία, εργαζόμενοι, πρόσκοποι κ.λπ.), οι οποίες αναλαμβάνουν με τη σειρά τους, να διαπαιδαγωγήσουν το κοινό, αλλά και να προστατέψουν άμεσα το δάσος με περιπολίες και περιφρουρήσεις.

~

1. A priori: (λατ.) εκ των προτέρων· φιλοσοφ. όρος για να δηλώσει το από πριν δεδομένο, που δεν στηρίζεται στην εμπειρία: οι φυσικές επιστήμες δεν στηρίζονται σε a priori αλήθειες αλλά στην παρατήρηση | παρά τα διδάγματα της εμπειρίας: δεν είναι σωστό να δεχόμαστε a priori πολιτικές θέσεις και απόψεις.


Πηγή: Μαθαίνοντας να ζούμε με τις Δασικές Πυρκαγιές – Παύλος Κωνσταντινίδης

Comments (1) »

Παγοκρύσταλλοι στο θερμοκήπιο (Μέρος ΙΙ)


Παγοκρύσταλλοι στο θερμοκήπιο (Μέρος Ι)

Το ότι το πρόβλημα είναι πραγματικό κι ότι ο κόσμος αντιμετωπίζει μια καταστροφή διαστάσεων που δεν έχουν προηγούμενο στην ιστορία έγινε φανερό από δυο εκθέσεις της CIA (έπαψαν να θεωρούνται απόρρητες το 1976), που ανακεφαλαίωναν τα επιστημονικά ευρήματα κι έδειχναν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονταν στο χείλος της αβύσσου. Η πρώτη, «Μια Μελέτη Κλιματολογικής Έρευνας σε Σχέση με Προβλήματα Συλλογής Πληροφοριών», που είχε γραφτεί από το Τμήμα Ερευνών και Ανάπτυξης για σκοπούς εσωτερικού προγραμματισμού, παρουσίαζε ξερά τα ευρήματα και τα πορίσματα του κλιματολογικού κύκλου, αναφορικά με το ότι σημειωνόταν απώλεια θερμοκρασίας και ότι ήταν επικείμενη η επόμενη περίοδος πάγων. Η δεύτερη, «Δυνητικές Επιπτώσεις των Τάσεων στον Παγκόσμιο Πληθυσμό, την Παραγωγή Ειδών Διατροφής και το Κλίμα», που γράφτηκε από τη Διεύθυνση Πληροφοριών της Υπηρεσίας Πολιτικών Ερευνών, πρόσθετε επιφυλακτικά ότι «αν συνεχιστεί η ψύξη για μερικές δεκαετίες, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα σημειωθεί παντελής έλλειψη τροφής».

Ο τρόπος που ήταν γραμμένη, ωστόσο, η δεύτερη αναφορά φανέρωνε ότι οι συντάκτες της είχαν συνειδητοποιήσει πως οι οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις μιας δραματικής κλιματολογικής μεταβολής, με την απειλή λιμών σε πολλές περιοχές του κόσμου, ξεπερνούσε σχεδόν τα όρια της ανθρώπινης κατανόησης. Με περίσσια τόλμη, αυτοί που είχαν επιχειρήσει ν’ αναλύσουν την κατάσταση προειδοποιούσαν ότι «θα σημειώνονταν ολοένα και πιο απεγνωσμένες απόπειρες από ισχυρά αλλά πεινασμένα κράτη να προμηθευτούν δημητριακά με κάθε δυνατό τρόπο». Οι οραματισμοί τους συμπεριλάμβαναν και την πιθανότητα του πολέμου: «Μαζικές μετακινήσεις, συνοδευόμενες μερικές φορές από τη χρήση βίας, θα αποτελούσαν καθημερινά φαινόμενα, ενώ θα εξαπλωνόταν παντού η πολιτικοοικονομική αστάθεια».

Πολύ ψυχρά συμπέραιναν ότι «στις φτωχές και αδύναμες περιοχές, ο πληθυσμός θα έπρεπε να μειωθεί σε επίπεδα που θα μπορούσαν να συντηρηθούν». Και στη συνέχεια, τα τελευταία λόγια, σαν προφητεία μιας μελλοντικής πολιτικής: «Το πρόβλημα του πληθυσμού θα λυνόταν από μόνο του μ’ έναν πολύ δυσάρεστο τρόπο». Με τον ευφημισμό αυτό, εννοούσαν τη γενοκτονία, μια κυνική αλλά εύκολη λύση τόσο για την ασιτία όσο και για το πληθυσμιακό πλεόνασμα».

Μέχρι το 1977, η χώρα άρχισε να μαστίζεται από σοβαρά κρούσματα ξηρασίας – ένα σαφές σύμπτωμα της ψύξης. Η αντίδραση της κυβέρνησης ήταν να διαθέσει άλλα εξήντα εκατομμύρια acres γης για καλλιέργεια, προωθώντας ακόμα περισσότερο τις πωλήσεις χημικών λιπασμάτων, παρασιτοκτόνων και ζιζανιοκτόνων. Το αποτέλεσμα ήταν μια πολύ μεγάλη συγκομιδή σίτου και αραβοσίτου. Η ανά acre απόδοση, ωστόσο, ήταν μια από τις μικρότερες στην ιστορία της γεωργίας και το περιεχόμενο σε θρεπτικές ουσίες το χαμηλότερο από κάθε άλλη φορά. Το 1978 – όπως είχαν προβλέψει η CIA και όλοι σχεδόν οι κλιματολόγοι της «ψύξης» – η χώρα εξακολούθησε ν’ αντιμετωπίζει έλλειψη ειδών διατροφής.

Και η ξηρασία μεγάλωνε τις ερήμους σε ολόκληρο τον κόσμο. Από το 1976 οι εκτάσεις αρόσιμης γης στις Η.Π.Α., που συμπεριλαμβάνουν τη Μινεζότα, τη Βόρεια Ντακότα και τις νοτιότερες πολιτείες, παραλίγο να προσαρτηθούν ξανά σε αυτό που ρομαντικά ονομαζόταν στους χάρτες του 19ου αιώνα «Μεγάλες Αμερικανικές Έρημοι». Για την άρδευση των σπαρτών, οι υπόγειες πηγές νερού κοντεύουν να στεγνώσουν, συντείνοντας στη μεταμόρφωση του εδάφους σε έρημο, γεγονός που, σύμφωνα με τους κλιματολόγους, συμβαίνει καθώς ψύχεται ο πλανήτης τα τελευταία 6,000 χρόνια.

Περίπου 4,500 χρόνια πριν, μια καταπράσινη και πυκνόφυτη περιοχή που ονομαζόταν Σαχάρα άρχισε να μεταμορφώνεται σε γυμνή έρημο. Κάπου 2,000 χρόνια αργότερα, την ακολούθησε η έρημος της Βόρειας Αμερικής. Ανάλογες ιστορίες περιγράφουν τη διαμόρφωση και άλλων μεγάλων ερήμων, όπως είναι η έρημος Γκόμπι στη Μογγολία – όλα αυτά αποτέλεσμα της ψύξης.

Το 1979, δόθηκε μια άλλη εξήγηση για το παράξενο γεγονός ότι το CO2 στην ατμόσφαιρα δεν προκαλεί μόνο αύξηση της θερμοκρασίας στον ισημερινό αλλά και αύξηση του ψύχους στους πόλους κι ότι τελικά θα υπερίσχυε το δεύτερο. Ο δρ. Τζορτζ Κούκλα και ο δρ. Μ. Τσουντούρι δημοσίευσαν ένα άρθρο στο περιοδικό Nature, όπου έδειχναν ότι το διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα δεν παγιδεύει μόνο τα υπέρυθρα μήκη κυμάτων που ανεβαίνουν από την επιφάνεια της γης, αυξάνοντας έτσι τη θερμότητα, αλλά φιλτράρει επίσης τα σχεδόνCO2 στους πόλους, περισσότεροι πάγοι και χιόνια. Κι επειδή τα χιόνια κι οι πάγοι αντανακλούν ό,τι μένει από το φάσμα της ηλιακής ενέργειας και το στέλνουν πίσω στο διάστημα, όσο πληθαίνουν τόσο μεγαλύτερες ποσότητες ψύχους παράγουν.

Από το 1978 κιόλας, η ανησυχητική αύξηση των εκτάσεων που ήταν καλυμμένες από χιόνι κατά την περίοδο 1968-72 συζητήθηκε στο μεγαλύτερο επιστημονικό περιοδικό του κόσμου, το Science. Κι από τότε, τα νούμερα που αφορούν το χιόνι είναι πολύ υψηλότερα από εκείνα του 1972, που είχαν θεωρηθεί ρεκόρ. Η επίδραση του διοξειδίου του άνθρακα έχει κάνει τις θερμοκρασίες στο Βόρειο Ημισφαίριο να πέσουν δυο βαθμούς Κελσίου από το 1938. στο Νότιο Ημισφαίριο, όπου η κάλυψη του χιονιού είναι μικρότερη, η ψύξη δεν ήταν τόσο γρήγορη.

Βρέθηκε κι άλλη μια συσχέτιση ανάμεσα στην άνοδο του ψύχους και τον αριθμό των σεισμών. Όσο μεγαλύτερο το κρύο, τόσο περισσότεροι οι σεισμοί. Οι πάγοι και τα χιόνια που συσσωρεύονται στους πόλους πιέζουν τον πλανήτη, κάνοντάς τον να εξογκώνεται στα σημεία που υπάρχουν ρωγμές, σαν το μπαλόνι. Αυτό είναι που κάνει τα τεντωμένα από πριν γεωλογικά σεισμογενή ρήγματα να γλιστρούν: έτσι γίνονται σεισμοί. Αυτό προκαλεί επίσης την ηφαιστειακή δράση – δυνητικά ακόμα πιο επικίνδυνη – συμπιέζοντας το λιωμένο μάγμα και προκαλώντας εκρήξεις. Όσο μεγαλύτερο είναι το ψύχος κι όσο περισσότερο το χιόνι που πιέζει τους πόλους, τόσο πιο πολύ συμπιέζεται το μάγμα, με αποτέλεσμα τη δράση των ηφαιστείων.

Η αύξηση της ηφαιστειακής δραστηριότητας έχει κάνει τους κλιματολόγους ν’ ανησυχούν πολύ. Αν γίνουν δυο τρεις εκρήξεις ακόμα σαν εκείνες του Ταμπόρα ή του Ελ Τσιτσόν μέσα σε μια περίοδο πέντε χρόνων, το κάλυμμα της εκρηγνυόμενης σκόνης που θ’ απλωθεί κάτω από τον ήλιο, ικανό να μειώσει την ηλιακή ενέργεια για δυο ως έξι χρόνια, θα ήταν αρκετό για να κάνει τον πλανήτη να βουτήξει ξαφνικά σε μια νέα περίοδο πάγων.

Ένα συνέδριο ειδικών σε θέματα κλίματος και της επίδρασής του στην ανθρωπότητα, που διοργάνωσε ο ΟΗΕ το 1979, προειδοποίησε ότι ο κόσμος βρισκόταν ήδη σε μια περίοδο ψύξης, ότι η θεωρία της θέρμανσης ήταν περίπλοκη και αμφισβητήσιμη, ενώ η ψύξη συνιστούσε απειλή για τη ζωή και την οικονομία. Στο συνέδριο τονίστηκε ότι η πτώση ενός βαθμού Κελσίου θα μπορούσε να είχε σαν αποτέλεσμα μια ζημία 19 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε ρύζι και 28 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε ξυλεία κωνοφόρων δέντρων για την Ε.Σ.Σ.Δ.

Για να δούμε ποιες ήταν οι επίσημες σοβιετικές απόψεις σχετικά με την ψύξη, απευθυνθήκαμε στο δρα Βίκτορ Κόβντα, διευθυντή στου Επιστημονικού Συμβουλίου Προβλημάτων Εδαφολογίας και Εκχέρσωσης Εδαφών της Σοβιετικής Ακαδημίας Επιστημών. Από τη Μόσχα μας απάντησε:

«Σαν εδαφολόγος, ασχολούμαι πολύ τόσο με οικολογικά προβλήματα όσο και με τα προβλήματα που αφορούν τις σημερινές κλιματολογικές τάσεις. Είμαι πλήρως ενημερωμένος σχετικά με την υπάρχουσα πρόγνωση για την παγκόσμια άνοδο της θερμοκρασίας, που οφείλεται σε αυξημένη συγκέντρωση του CO2 στην ατμόσφαιρα. Οι παρατηρήσεις, όμως πολλών Σοβιετικών επιστημόνων στην Ε.Σ.Σ.Δ. με έχουν υποχρεώσει να πιστέψω ότι συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο και ότι η τάση που παρουσιάζεται τα τελευταία 15-20 χρόνια είναι σαφώς τάση ψύξης.

»Τα σημάδια της μετακίνησης μόνιμα παγωμένου υπεδάφους προς το νότο, κάποιας βράχυνσης των περιόδων βλάστησης και της αυξημένης δριμύτητας των χειμώνων, μαζί με τις αυξημένες περιόδους πάγων στις βόρειες θάλασσές μας, εμένα μου φτάνουν προσωπικά σαν επιχειρήματα.

»Μπορεί να είναι ζήτημα μιας παροδικής διακύμανσης (σαν αυτές που έχουν σημειωθεί στο παρελθόν) ή μπορεί να είναι κάλλιστα η απαρχή της επόμενης περιόδου πάγων. Σημάδια θέρμανσης ωστόσο δεν υπάρχουν και σ’ αυτό είμαι κατηγορηματικός. Μια προηγούμενη δήλωσή μου για το ότι η ψύξη συμβαδίζει με την αύξηση άγονων εκτάσεων, κάτι που μπορούμε να δούμε σήμερα σχεδόν παντού, έχει δημοσιευτεί πολλές φορές τόσο στα ρωσικά όσο και στα αγγλικά».

Σαν ένα μέρος της λύσης ο Κόβντα πρόσθετε:

«Είμαι βέβαιος ότι η πραγματική σύγχρονη γεωργία με επιστημονικές βάσεις πρέπει να είναι μόνο οικολογο-βιολογο-οργανική, με τακτική χρήση κομπόστου, κοπριάς, ορθή αμειψισπορά (συμπεριλαμβανομένων και των οσπρίων) και, ανάλογα με τα σπαρτά, επαναφορά ανόργανων στοιχείων.»

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Κ. Μπέρτραντ Σουλτς, καθηγητής γεωλογίας στο πανεπιστήμιο της Ντεμπράσκα, προειδοποιεί για μια επικείμενη περίοδο πάγων, κατά τη διάρκεια της οποίας ο Καναδάς δε θα μπορεί να καλλιεργήσει στάρι και η Σοβιετική Ένωση δε θα έχει αρκετή τροφή για να ταΐσει τον πληθυσμό της. Στην Αλμπέρτα έχουν ήδη πάψει να έχουν τις σαράντα μία μέρες χωρίς παγωνιά που απαιτούνται για το θερισμό.

Μαζί με την επιστολή του δρα Κόβντα, ήρθε μια έκθεση από το Κολοράντο να προσθέσει κι άλλα καύσιμα στις ανησυχίες των κλιματολόγων «ψύξης». Ο Άνταμ Τρόμπλι, εφευρέτης ενός ομο-πολικού κινητήρα και υπεύθυνος του Προγράμματος Γη – μιας προσπάθειας ν’ αποκαλυφτούν και να δημοσιευτούν κρυμμένες αλήθειες για τις κλιματολογικές και περιβαλλοντολογικές μεταβολές του πλανήτη – προειδοποιεί ότι το πρόβλημα είχε γίνει ακόμα πιο περίπλοκο από ένα φαινόμενο που το κρατούσε μυστικό η αμερικανική κυβέρνηση και που είχε σχέση με μια από τις σημαντικότερες αιτίες για την τάση ψύξης: τη σκόνη στην ατμόσφαιρα.

Το περίεργο είναι ότι η ιστορία αρχίζει με την κατασκευή του Φράγματος του Ασουάν στο Νείλο, στο κάτω μέρος της Αιγύπτου, αρχές της δεκαετίας 1960-70. αυτό το τερατώδες κατασκεύασμα κόβει εντελώς το δρόμο σε εκατομμύρια τόνους πλούσιας για τη γεωργία λάσπης που, σε όλη την ιστορία της ανθρωπότητας, έφερνε ο Νείλος για να θρέψει το Δέλτα, το οποίο με τη σειρά του «θήλαζε» τη Μεσόγειο, επιτρέποντας την ανάπτυξη τόνων φυτοπλαγκτού στα ζεστά νερά της, πλαγκτού που ρουφούσε CO2 από τον αέρα.

Όταν το δέλτα του Νείλου αποκόπηκε από τη ζωοδότρα λάσπη, το πλαγκτόν της Μεσογείου, όπως αποκάλυψε ο Γάλλος ωκεανογράφος Ζακ Κουστό, άρχισε να πεθαίνει. Σήμερα το ανατολικό τμήμα της Μεσογείου είναι ουσιαστικά νεκρό και το δυτικό της τμήμα ετοιμοθάνατο. Ακόμα πιο πρόσφατα και πολύ πιο δραστικά, ο Κουστό προειδοποιεί ότι ρυπαίνεται ο Ατλαντικός Ωκεανός σε τέτοιο σημείο που θα πεθάνει κι αυτός μέσα σε δέκα χρόνια, αν δε ληφθούν μέτρα για να διορθωθεί η κατάσταση.

Από κλιματολογική άποψη, οι συνέπειες της καταστροφής στη Μεσόγειο είναι αφάνταστα τρομακτικές. Επειδή το φυτοπλαγκτόν της θάλασσας απορροφούσε και μεταστοιχείωνε τις όλο και μεγαλύτερες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα που έβγαζαν οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις της Ευρώπης από τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, η Μεσόγειος λειτουργούσε σαν ένα τεράστιο σφουγγάρι για το αέριο που κατευθυνόταν προς το νότο, αιχμαλωτίζοντάς το πριν προλάβει να φτάσει στη Βόρεια Αφρική. Στην εποχή μας, όμως, το βαρύ, φορτωμένο από θερμότητα αέριο, ανεμπόδιστο από τη θάλασσα, περνάει πάνω από την έρημο της Σαχάρας, που δεν έχει καμιά βιομάζα για να το απορροφήσει.

Αρχίζοντας γύρω στο 1969, ασυνήθιστα ισχυροί άνεμοι φυσούσαν πάνω από τη Σαχάρα, στέλνοντας την άμμο στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας, όπου γινόταν μια υπερβολική τριβή: οι στρόβιλοι άλεθαν τους κόκκους της άμμου, που ήταν πολύ μεγάλοι για να αιωρούνται στην ατμόσφαιρα, σε αυτό που είναι επιστημονικά γνωστό σαν αιωρούμενα σωματίδια, κάτι που ισοδυναμεί με σκόνη.

Μέχρι το 1970, όπως αποκάλυψαν φωτογραφίες βγαλμένες από δορυφόρους, ένα τεράστιο χρόνιο σύννεφο σκόνης άρχισε να αιωρείται πάνω από την έρημο, στην κορφή του οποίου υψωνόταν συνήθως τις νυχτερινές ώρες μια στήλη θερμότητας γνωστή σαν Καμινάδα της Σαχάρας. Το διοξείδιο του άνθρακα, καθώς μεγάλωνε η ποσότητά του στον ανερχόμενο αέρα της καμινάδας, σχημάτιζε ένα χωνί θερμότητας και μείωνε την κάθετη έντασή της, βάζοντάς του μια τάπα.

Έχοντας χάσει τα «καύσιμά» της, αυτή η τεράστια «μηχανή καιρού» που την αποτελούσε η καμινάδα, δεν μπορούσε πια να στείλει αέρα στην τροπόσφαιρα, απ’ όπου, όταν κρύωνε, θα κατέβαινε για να συναντηθεί με τα καιρικά μέτωπα που έρχονται από τη νότια πολική περιοχή, για να δημιουργήσουν από κοινού όμορφα, γεμάτα από βροχή σύννεφα, τύπου σωρειτομελανία και στρωματοσωρείτη πάνω από τη λεκάνη του ποταμού Κόνγκο, όπου βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα παρθένα δάση του κόσμου. Αυτή η ίδια βροχή που δημιούργησε το δάσος έπεφτε επίσης σε μια ημιάγονη ζώνη που είναι γνωστή σαν Σαχέλ, η οποία άρχισε να στεγνώνει τόσο καταστροφικά, ώστε εκατομμύρια κατοίκων της έχουν πεθάνει από ασιτία κι έχει αναγκάσει τους νομάδες να μεταναστεύσουν προς το νότο, ψάχνοντας για νέα κομμάτια γης που θα εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους.

Αυτή η αποδημία επιδείνωσε ακόμα περισσότερο τα προβλήματα της Μαύρης Αφρικής, καθώς οι νεοφερμένοι, λόγω αμάθειας, άρχισαν να καίνε δασώδεις περιοχές για να τις χρησιμοποιήσουν σαν αγρούς και βοσκοτόπια. Στα μέσα της δεκαετίας του ’70 οι αστροναύτες του Sky Lab μπορούσαν κι έβλεπαν τον καπνό από αυτές τις φωτιές να σκεπάζει μεγάλες εκτάσεις λίγο έξω από την περιοχή του Σαχέλ. Μια φωτογραφία της NASA, βγαλμένη το 1985 πάνω από τη Σαχάρα και σε τέτοιο ύψος που καλύπτει δέκα χιλιάδες τετραγωνικά μίλια γήινης επιφάνειας, έδινε την εντύπωση φωτογραφίας τραβηγμένης από αεροπλάνο που πετούσε χαμηλά πάνω από το Λος Άντζελες, μια μέρα με ιδιαίτερα πυκνό «νέφος».

«Αυτό που βλέπετε είναι δέκα χιλιάδες τετραγωνικά μίλια σκόνης», είπε ο Τρόμπλι, που είχε πάρει την καταπληκτική πληροφορία από τον Ρίτσαρντ Άντεργουντ, επί είκοσι χρόνια υποδιευθυντή της Φωτογραφικής Υπηρεσίας της ΝΑΣΑ, ότι η έρημος Σαχάρα μετακινείται προς το νότο με ταχύτητα από πέντε ως τριάντα χιλιόμετρα το χρόνο.

Για να τονίσει πόσο απίστευτα μεγάλο είναι το πρόβλημα, ο Τρόμπλι μας έδειξε κι άλλες διαφάνειες της ΝΑΣΑ, παρ’ όλο που δεν είχε επιτραπεί ακόμα η δημοσίευσή τους. Μια από αυτές, τραβηγμένη από το Gemini το 1965 πάνω από την Κεντρική Αφρική, έδειχνε τα καταγάλανα νερά της λίμνης Τσαντ, στο μέγεθος της λίμνης Ίρι, που φτάνουν σε βάθος τα 150 μέτρα. Μια δεύτερη φωτογραφία, βγαλμένη το 1982, έδειχνε την ίδια λίμνη, που είχε χάσει όλο σχεδόν το νερό της. «Ο λόγος που χρησιμοποιώ τη φωτογραφία του 1982», εξήγησε με έμφαση ο Τρόμπλι, «είναι επειδή το 1985 αυτό που ήταν άλλοτε η λίμνη Τσαντ δε φαίνεται σχεδόν καθόλου».

Μια άλλη κάθετη φωτογραφία, εξίσου δραματική, έδειχνε εκατοντάδες τετραγωνικά μίλια δάσους που καιγόταν κοντά στα σύνορα Ζαΐρ – Ανγκόλα. Εκατοντάδες φωτεινές κουκκίδες φαίνονταν μέσα από κάτι που, αν κι έδινε την εντύπωση σύννεφου, στην πραγματικότητα ήταν καπνός, καθαρή μαρτυρία των απεγνωσμένων ανθρώπινων προσπαθειών να δημιουργήσουν αρόσιμη γη σε βάρος των δέντρων. «Τα δάση αυτά», είπε ο Τρόμπλι, «απορροφούσαν CO2 και το μεταστοιχείωναν. Τώρα που κάηκαν, έχουν γίνει τα ίδια πηγή διοξειδίου του άνθρακα».

Μια άλλη διαστημική φωτογραφία αποκάλυπτε πώς οι πλαγιές στα ογδόντα μίλια μήκος του κόλπου Τζούμπα στο άλλοτε όμορφο τροπικό νησί της Μαδαγασκάρης απογυμνώνονταν από τα δάση τους, για την εξωτική ξυλεία που είχε προορισμό την Ιαπωνία. Τέλος, μια ακόμα φωτογραφία έδειχνε από ψηλά πώς οι μετανάστες από τις πολυάνθρωπες πόλεις της Βραζιλίας ξεγύμνωναν την Αμαζονία και άλλες περιοχές για να φτιάξουν ιδιωτικές φάρμες, σε μια καταστροφή δασών που ξεπερνούσε ακόμα κι αυτή την εταιρεία του «Big Mac», η οποία αφανίζει δάση για να δημιουργήσει βοσκότοπους για αγελάδες που παράγουν χάμπουργκερ.

Τα σοβαρά κρούσματα ξηρασίας, που θεωρούνται από τους πιο πολλούς παροδικά, αν κι εξακολουθούν να μαστίζουν την Αφρική και άλλες περιοχές τα τελευταία χρόνια, οφείλονται, κατά ένα μεγάλο μέρος, στο μόνιμο σύννεφο σκόνης που σήμερα επηρεάζει όχι μόνο το Σαχέλ αλλά και όλη σχεδόν την αφρικανική ήπειρο, ανατολική, κεντρική και νότια.

Το 1984, το ηλεκτροστατικό, ολοένα και μεγαλύτερο σύννεφο σκόνης άρχισε να κινείται προς τη δύση πάνω από τον Ατλαντικό Ωκεανό. Είναι κάτι που φαίνεται τόσο καθαρά σε μια φωτογραφία της ΝΑΣΑ, ώστε η μετακίνησή του παύει ν’ ανήκει στα πλαίσια της θεωρίας. Όταν έφτασε στον Κόλπο του Μεξικού, δε σταμάτησε, αλλά συνέχισε να κινείται από πάνω του, παχύ σαν σούπα από φακές, προς το Λονδίνο. Το αποτέλεσμα ήταν η Γκλόρια, μια λαίλαπα με τη μεγαλύτερη ακτίνα καταστροφών στην ιστορία της ανθρωπότητας, που ακολουθήθηκε το 1988 από τον ακόμα ισχυρότερο Γκίλμπερτ και άλλες, με ανέμους που οφείλονταν τουλάχιστον εν μέρει στη σκόνη, η οποία προκάλεσε τη μεγαλύτερη σε διάρκεια περίοδο τυφώνων στην ιστορία του κόλπου.

Η σκόνη δε σταμάτησε το ταξίδι της προς τη δύση κι έφτασε μέχρι τα νησιά της Χαβάης. Εκεί, η καταμέτρηση έδειξε πολύ περισσότερη σκόνη από αυτή που περίμεναν, με τετραπλάσια ικανότητα διατήρησης της θερμότητας. Όταν η σκόνη παγιδεύει τη θερμότητα και δεν την αφήνει να τραβήξει προς βορρά, ο ψυχρός αέρας που κινείται προς νότο μπορεί να προχωρήσει ανεμπόδιστα πιο μακριά και να φτάσει πιο νωρίς απ’ όσο συνήθως, προκαλώντας ψυχρότερο καιρό σε διάφορα μέρη των Ηνωμένων Πολιτειών και καθυστερώντας τη συμπύκνωση στο φυσιολογικά βροχερό Βορειοδυτικό Ειρηνικό.

Το CO2, λέει ο Τρόμπλι, απορροφά θερμότητα όχι μόνο από την ηλιακή υπέρυθρη ακτινοβολία αλλά κι από το μανδύα της γης, που τη μεταβιβάζει στο φλοιό της. Η θερμότητα αυτή, αντί να πηγαίνει στο διάστημα, φυλακίζεται στην ατμόσφαιρα που είναι γεμάτη από CO2, με αποτέλεσμα να φτάνει μια τεράστια ποσότητα στο φλοιό, όπως έχει αποδείξει η μεγάλη αύξηση παγετώνων από το 1975, από τα Ιμαλάια μέχρι την Αλάσκα και τη Σιβηρία, και η δημιουργία περισσότερων παγόβουνων στην Ανταρκτική, συμπεριλαμβανομένου και του πιο μεγάλου που έχει δημιουργηθεί ποτέ, στα τέλη του 1987.

Πριν φύγουμε, ο Τρόμπλι μας έδειξε μια ακόμα φωτογραφία βγαλμένη από το διάστημα το 1985. «Αυτή η γαλάζια άκρη της Καραϊβικής», είπε κι ο τόνος της φωνής του αυτή τη φορά δεν ήταν εμφαντικός αλλά πραγματικά φοβισμένος. «Αυτό το θαμπό κίτρινο κομμάτι είναι μια μάσκα σκόνης. Δέκα χιλιάδες τετραγωνικά μίλια έκταση. Οι μετρήσεις του Κουστό επιβεβαίωσαν πόσο μειωμένο είναι το φως του ήλιου που φτάνει στην επιφάνεια του ωκεανού. Αν προσθέσετε το γεγονός ότι είκοσι οκτώ εκατομμύρια acres δάσους κόπηκαν μόνο τον περασμένο χρόνο, χωρίς να συμπεριλάβουμε τι κάηκε στην επιφάνεια της γης, στα τριάντα δισεκατομμύρια τόνους CO2 που στέλνουν στην ατμόσφαιρα οι βιομηχανίες, θα πάρετε μια ιδέα για το πόσο σοβαρό είναι το πρόβλημα κι ότι ο μόνος τρόπος ν’ αντιμετωπιστεί είναι πραγματική, προσγειωμένη, πρακτική δράση. Είμαστε τυχεροί που η σκόνη βρίσκεται μόνο στην τροπόσφαιρα, οκτώ με δέκα μίλια πάνω από την επιφάνεια της γης. Αν ήταν χαμηλότερα, μες στη στρατόσφαιρα, το πρόβλημα θα ήταν ακόμα πιο μεγάλο. Η Μητέρα Γη όμως είναι αρκετά άρρωστη, έτσι όπως είναι. Κι όταν αρρωστήσει η μαμά, τι γίνονται τα παιδάκια;»


Leave a comment »

Παγοκρύσταλλοι στο θερμοκήπιο (Μέρος Ι)

Η φροντίδα του εδάφους του πλανήτη ίσως θα πρέπει να είναι τώρα η βασική μας προτεραιότητα για έναν ακόμα σημαντικότερο λόγο: να σώσουμε τον κόσμο από την άμεση απειλή των παγετώνων. Όλη η επιφάνεια του υγιούς εδάφους μας, όλοι οι μικροοργανισμοί μέσα του κι όλα τα φυτά που ευδοκιμούν πάνω του, από λειχήνες μέχρι τα μεγάλα παρθένα δάση, έχουν πάρει την τροφή τους από δισεκατομμύρια τόνους σκόνη βράχων σε βουνά, αλεσμένη και ξεπλυμένη από παγετώνες που ακόμα λυώνουν από την τελευταία μεγάλη περίοδο των πάγων, εδώ και δώδεκα περίπου χιλιάδες χρόνια, για να διασκορπιστεί σε όλη την υφήλιο από ανεμοστρόβιλους κι ανεμοθύελλες. Αυτή η ζωοδότρα σκόνη κοντεύει να εξαντληθεί τώρα και η πολύτιμη επιφάνεια του εδάφους μας διαβρώνεται αδικαιολόγητα. Αν δεν γίνει κάτι για να ξαναγεμίσουμε το έδαφος με σκόνη βράχων, προειδοποιεί μια ομάδα ανήσυχων ειδικών, θα το κάνει μια άλλη μεγάλη περίοδος πάγων για λογαριασμό μας.

Δυο ριζικά αντίθετες θεωρίες για μια επικείμενη κλιματολογική μεταβολή έχουν χωρίσει τους «ειδικούς» της χώρας σε δυο αντίπαλα στρατόπεδα. Το ένα ισχυρίζεται ότι ο πλανήτης ζεσταίνεται σταδιακά κι ότι δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος για την ανθρωπότητα, το άλλο διατείνεται ότι ψύχεται, κι ότι ο κίνδυνος μιας άλλης περιόδου πάγων είναι άμεσος, με όλες τις συνέπειες μιας τέτοιας συμφοράς, γνωστές και άγνωστες. Και οι δυο παρατάξεις ρίχνουν την ευθύνη γι’ αυτή την κατάσταση σε αυτό που ονομάζουν φαινόμενο του θερμοκηπίου.

Η ιδέα διατυπώθηκε για πρώτη φορά το 1861 από το διάσημο Ιρλανδό νατουραλιστή φιλόσοφο Τζον Τίνταλ, όταν άφησε να εννοηθεί ότι οι αυξημένες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρά μας θα μπορούσαν κάποια μέρα να δημιουργήσουν θερμοκρασίες επιφάνειας-αέρα αρκετά υψηλές ώστε να αποτελέσουν πρόβλημα. Όταν καίγονται κάρβουνα, πετρέλαιο και φυσικά αέρια, τα δυο βασικά προϊόντα καύσης είναι υδρατμοί και διοξείδιο του άνθρακα, η μισή ποσότητα από τα οποία περίπου παραμένει στην ατμόσφαιρα. Όπως είναι και τα δυο διάφανα, επιτρέπουν στις ακτίνες του ηλίου να περνούν από μέσα και να φτάνουν στη γη, αλλά παγιδεύουν την αντανακλώμενη ζέστη, όπως γίνεται και με το θερμοκήπιο.

Οι υποστηρικτές ανόδου της θερμοκρασίας, υποστηριζόμενοι με τη σειρά τους από τις επίσημες κυβερνητικές υπηρεσίες κι έχοντας τα μέσα μαζικής ενημέρωσης με το μέρος τους, που δίνουν ευρύτερη δημοσιότητα σε ό,τι λένε, ισχυρίζονται ότι η αυξανόμενη στάθμη διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, κάτι που οφείλεται κατά κύριο λόγο στην καύση πετρελαίου, δημιουργεί ζεστό αέρα, παγιδευμένο στον ισημερινό, ο οποίος, μη μπορώντας να σκορπιστεί ξανά στο διάστημα, απειλεί με τήξη τις παγωμένες βουνοκορφές.

Η πόλη της Νέας Υόρκης, λένε, κινδυνεύει κάποια μέρα όχι να ξανασκεπαστεί από ένα μίλι πάγων, όπως είχε γίνει δώδεκα χιλιάδες χρόνια πριν, αλλά να έχει ένα κλίμα σαν εκείνο του Φορτ Λοντερντέιλ, με τους δρόμους της σαν διώρυγες για μια θάλασσα η στάθμη της οποίας θα ανέρχεται σταδιακά κατά τη διάρκεια όλου του επόμενου αιώνα. Έτσι, το πετροχημικά ελεγχόμενο κατεστημένο δεν έχει κάνει τίποτα για τη λήψη αυστηρών αντίμετρων, άλλο από το να συζητάει αόριστα για τη μείωση κατανάλωσης ορυκτών καυσίμων.

Από την άλλη πλευρά, οι οπαδοί της ψύξης, κυρίως καθηγητές κλιματολογίας και παλαιοκλιματολογίας, υποστηρίζουν τελείως το αντίθετο, λέγοντας ότι η θέση της κυβέρνησης βασίζεται σε ανεπαρκώς προγραμματισμένα πρότυπα κομπιούτερ, που παραλείπουν ζωτικά στοιχεία, όπως είναι η κάλυψη από τα σύννεφα, κι ότι έχει πολιτικά κίνητρα για να προστατεύσει τη συνεχιζόμενη κατανάλωση ορυκτών καυσίμων.

Σύμφωνα με αυτούς τους κλιματολόγους της «ψύξης», το φαινόμενο του θερμοκηπίου, παρ’ όλο που ανεβάζει τη θερμοκρασία στον ισημερινό, ρουφάει παράλληλα την υγρασία από τους τροπικούς, κάτι που είναι εντελώς αντίθετο και πολύ πιο επικίνδυνο. Όταν υπάρχουν πυκνές νεφώσεις, η υγρασία αυή σπρώχνεται από τους ανέμους προς τους πόλους, όπου συμπυκνώνεται σε χιόνι, δημιουργώντας περισσότερους πάγους και, κάτι πολύ πιο επικίνδυνο, ψύχοντας τους πολικούς ωκεανούς.

Τη δεκαετία του ’30, ο σερ Τζορτζ Σίμπσον, διευθυντής τότε της Βρετανικής Μετεωρολογικής Υπηρεσίας, έδωσε μια περιγραφή αυτού που αποκαλούσε γενικό σχεδιάγραμμα κυκλοφορίας των ανέμων, όπου ο αέρας που θερμαίνεται στις τροπικές και υποτροπικές ζώνες ανεβαίνει σε μεγάλο υψόμετρο κι από κει μετακινείται λόγω της διαφοράς της πίεσης προς τους πόλους, για να ξαναρουφηχτεί στην επιφάνεια της γης από τις ψυχρές χιονισμένες εκτάσεις, δημιουργώντας έτσι ένα κυκλικό σχέδιο. Η αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα επιταχύνει τη συμπλήρωση του κύκλου, συνεισφέροντας περισσότερη θερμότητα στη θερμή ζώνη, με το ν’ αυξάνει την ποσότητα υδρατμών που παίρνει από τον ωκεανό και την ταχύτητα με την οποία μεταφέρεται προς βορρά. Αυτό συντείνει σε μια μεγαλύτερη κάλυψη από χιόνια, που παράγουν περισσότερο ψυχρό αέρα, με αποτέλεσμα να κατεβαίνει γρηγορότερα και να μεταφέρεται προς νότο με υψηλότερες ταχύτητες. Ταυτόχρονα, τεράστιες μάζες από βαρύ ψυχρό αέρα γλιστρούν από τους πάγους και χιόνια μέσα στους ωκεανούς, όπου τα ρεύματα διανέμουν το ψύχος σε ολόκληρη την υφήλιο. Το φαινόμενο αυτό οδήγησε τον Σίμπσον στο περίεργο συμπέρασμα «ότι η τελευταία Εποχή των Πάγων δεν προκλήθηκε από μείωση της ηλιακής ακτινοβολίας αλλά από την αύξησή της».

Βαρύ, άχρωμο και άοσμο αέριο που δε βοηθάει την καύση, το CO2 ανακαλύφτηκε από το θάνατο των σκύλων μέσα σε σπηλιές, όπου οι άνθρωποι μπορούσαν να κυκλοφορούν χωρίς να τους επηρεάζει, επειδή το ειδικό βάρος του κρατούσε το αέριο κάτω από το ύψος του γονάτου. Είναι ένα από τα σπουδαιότερα συστατικά της βιόσφαιρας του πλανήτη. Με συνεχείς ανταλλαγές μεταξύ φυτών και ζώων, μεταξύ αέρα και θάλασσας, σε ποσότητες που φτάνουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια τόνων κάθε χρόνο, το αέριο ανεβαίνει ψηλά και βοηθάει στη συντήρηση κάθε είδους ζωής πάνω στη γη – αρκεί να μην ξεφεύγει από συγκεκριμένα όρια.

Με διάφορες μεθόδους, συμπεριλαμβανομένης και της ανάλυσης των φυσαλίδων που είχαν παγιδευτεί στους παγετώνες, οι επιστήμονες έχουν υπολογίσει ότι το 1850, σ’ έναν κόσμο πολύ λιγότερο βιομηχανοποιημένο, το CO2 αποτελούσε από 250 ως 290 μέρη ανά εκατομμύριο της ατμόσφαιρας. Για να ελέγχεται η σαφώς αυξανόμενη ποσότητα του αερίου στη σημερινή ατμόσφαιρα, τοποθετήθηκε ένας μετρητής στην κορφή του ηφαιστείου Μάουνα Λόα στη Χαβάη, όπου έχει δείξει μια αύξηση από 315 ppm το 1958 στο σημερινό αφάνταστα επικίνδυνο ύψος των 343 ppm.

Γνωρίζοντας πολύ καλά ότι ο Τίνταλ είχε δίκιο όταν έλεγε ότι το διοξείδιο του άνθρακα θα δημιουργούσε το φαινόμενο του θερμοκηπίου στον ισημερινό, οι κλιματολόγοι της «ψύξης» γνωρίζουν επίσης ότι ο πλανήτης στο σύνολό του δε θερμαίνεται, αφού ο μέσος όρος της θερμοκρασίας στο Βόρειο Ημισφαίριο έχει χάσει 1,5 βαθμό Κελσίου από το 1938, ότι η αρκτική ζώνη επεκτείνεται, ότι οι περίοδοι βλάστησης γίνονται μικρότερες, ότι εκατομμύρια κάτοικοι της γης απειλούνται από την ξηρασία κι ότι η ξηρασία οφείλεται στην ψύξη κι όχι στη θερμότητα. Ο Φρεντ Μ. Γουντ, Τζούνιορ, της Υπηρεσίας Αξιολόγησης της Τεχνολογίας, στο αμερικανικό κογκρέσο, αναφέρει σε μια έκθεσή του ότι από το 1960 ως το 1980, με βάση στοιχεία τα οποία συγκεντρώνονταν κάθε χρόνο για 400 ως 450 παγετώνες, οι κινούμενοι παγετώνες έχουν αυξηθεί από 7% σε 55%.

Στην πραγματικότητα, λένε οι γεωλόγοι, από τη μέρα της δημιουργίας του, η επιφάνεια του πλανήτη, συνεπώς και το κλίμα του, ψύχονται επειδή μειώνεται σιγά σιγά η αρχική ποσότητα ραδιενεργού ύλης στον πυρήνα του. Πριν από δώδεκα εκατομμύρια χρόνια, σύμφωνα με τους υπολογισμούς τους, η ψύξη έφτασε σ’ ένα σημείο όπου άρχισε η «εποχή των πάγων», μια εποχή που έχει δημιουργήσει μια ολόκληρη σειρά από περιόδους πάγων όλο και πιο μεγάλης δριμύτητας. Πέρα από αυτό, λένε οι κλιματολόγοι, η γενική θερμοκρασία σημειώνει πτώση κατά τις τελευταίες έξι χιλιετίες και ιδιαίτερα μέσα στα τελευταία σαράντα τέσσερα χρόνια.

Αυτό έρχεται σε κατηγορηματική αντίθεση με τα στοιχεία των ειδικών που υποστηρίζουν τη θέρμανση και οι οποίοι, σύμφωνα με τους κλιματολόγους, ξεχνούν να λάβουν υπόψη τους την επίδραση της θερμότητας των πόλεων, ενός παράγοντα εντελώς διαφορετικού από τη γενική τάση. Ούτε έχει γίνει πραγματικότητα ακόμα καμιά από τις ενδείξεις θέρμανσης, με μοναδικά αποδεικτικά στοιχεία τα αμφισβητούμενα πρότυπα των κομπιούτερ.

Η σύγχρονη κλιματολογία, που άριχσε ν’ ανθίζει μόνο κατά τα μέσα της δεκαετίας του ΄50, όταν έδειξαν ενδιαφέρον ορισμένοι ερευνητές για το τι μπορούσε πραγματικά να συμβαίνει με τις κλιματολογικές συνθήκες του κόσμου, οφείλει κατά ένα μεγάλο μέρος την ύπαρξή της στις ανακαλύψεις του γεννημένου στην Ιταλία καθηγητή Τσέζαρε Εμιλιάνι, διευθυντή της γεωλογικής σχολής στο πανεπιστήμιο του Μαϊάμι, που είδαν το φως της δημοσιότητας το 1955 και σήμερα θεωρούνται ότι είναι η βασικότερη σύγχρονη συνεισφορά στη σε βάθος έρευνα του κλίματος.

Μελετώντας μικρά οστρακόδερμα, γνωστά σαν Foraminifera, σε πυρήνες ιζημάτων από τον Κόλπο του Μεξικού, ο Εμιλιάνι μπόρεσε να ιχνογραφήσει την κλιματολογική ιστορία του πλανήτη, γυρίζοντας πίσω εκατομμύρια χρόνια, και να παρουσιάσει το πρώτο αξιόπιστο πλαίσιο παλαιοντολογικής εργασίας. Αυτό που ανακάλυψε ήταν μια διαδοχή από πρόσφατες περιόδους πάγων – μέχρι σήμερα έχουν χρονολογηθεί κάπου είκοσι πέντε – η καθεμία διάρκειας γύρω στις εκατό χιλιετίες και με συγκριτικά μικρές ενδιάμεσες περιόδους αποπαγετοποίησης, που διαρκούσαν από δέκα ως δώδεκα χιλιάδες χρόνια – σαν αυτή που απολαμβάνουμε εμείς από τότε που χάθηκε η μυθική Ατλαντίδα του Πλάτωνα, γύρω στο 9000 π. Χ. Όπως έχουν τα πράγματα τώρα, προειδοποιούν οι κλιματολόγοι της «ψύξης», μόνο η τεχνολογία μας μπορεί ν’ αναβάλει ή να προλάβει μια άλλη καταστροφική κατάψυξη, που θα έχει σαν αποτέλεσμα τον αφανισμό του μεγαλύτερου μέρους της ανθρώπινης φυλής.

Η πρώτη επιστημονική περιγραφή των περιόδων των πάγων και της προέλευσής τους έγινε στα μέσα του περασμένου αιώνα από ένα Σκοτσέζο φιλόσοφο-επιστήμονα, τον Τζέιμς Κρολ, που υποστήριζε ότι η κυκλική επανεμφάνισή τους ελεγχόταν από τακτικές μεταβολές στην ελλειπτική τροχιά της γης, από την κλίση του άξονά της κι από την ακανόνιστη ταλάντευση «Τσάντλερ», όπως την αποκαλούσε. Η θεωρία του δεν άργησε να καταρριφθεί και αναβίωσε μόνο τη δεκαετία του ’30 με τους πειστικούς μαθηματικούς υπολογισμούς ενός Γιουγκοσλάβου γεωφυσικού, του Μιλούτιν Μιλάνκοβιτς, που υποστήριζαν τα αρχικά στοιχεία του Κρολ.

Ο Μιλάνκοβιτς ισχυριζόταν ότι υπάρχει μια συνεχής, μεταβαλλόμενη σχέση μεταξύ γης και ήλιου, καθώς η τροχιά της γης αλλάζει σχήμα κάθε ενενήντα με εκατό χιλιάδες χρόνια. Ενώ είναι σχεδόν τέλεια κυκλική, η τροχιά αρχίζει σιγά σιγά και γίνεται ελλειπτική, για να επιστρέψει μετά το ίδιο αργά στο κυκλικό σχήμα, ποικίλλοντας έτσι την ένταση του ήλιου μέχρι και 30% πάνω από τον κύκλο. Ο Μιλάνκοβιτς ανακάλυψε επίσης ακανόνιστους κύκλους στην περιστροφή, την ταλάντευση και τη μεταβολή της κλίσης της γης, μ’ έναν κύκλο να μεταφέρει την ηλιακή ενέργεια από το Νότιο στο Βόρειο Ημισφαίριο και πίσω πάλι, μέσα σε μια περίοδο 21,000 χρόνων.

Παρ’ όλα αυτά, οι σκεπτικιστές συνέχισαν ν’ αμφιβάλλουν, μέχρι τη στιγμή που παρουσίασε ο Εμιλιάνι τα στοιχεία οξυγόνου-ισότοπου από τους πυρήνες του βυθού της θάλασσας για να επιβεβαιώσει το μηχανισμό Κρολ-Μιλάνκοβιτς και να κάνει τους κλιματολόγους να ρίξουν μια πιο προσεκτική ματιά στο τι περίμενε τον άνθρωπο. Σύμφωνα με το σενάριο του Εμιλιάνι, ο πλανήτης κατευθύνεται ολόισια προς τους θαλάμους ενός πολύ πολύ ισχυρού καταψύκτη.

Σ’ ένα συναρπαστικό ποτρέτο της κλιματολογίας της γης κατά τα τελευταία πενήντα εκατομμύρια χρόνια, ο δρ. Τζον Ίμπρι του πανεπιστημίου Μπράουν προσθέτει ανατριχιαστικές λεπτομέρειες που δείχνουν ότι το τέλος μιας ενδιάμεσης περιόδου αποπαγετοποίησης μπορεί να είναι απότομο και τραγικό, αν κρίνει κανείς από τα μαστόδοντα που βρέθηκαν μέσα στους πάγους της Σιβηρίας και της Βόρειας Αμερικής, τα οποία είχαν παγώσει τόσο γρήγορα ώστε στα δόντια τους υπήρχαν ακόμα φρέσκα τα αγριολούλουδα που μασουλούσαν.

Περισσότερα στοιχεία παρουσιάστηκαν τη δεκαετία του ’60, όταν ο καθηγητής Τζορτζ Τ. Κούκλα και οι συνεργάτες του στο Γεωλογικό Παρατηρητήριο Λαμόντ-Ντόχερτι ανακάλυψαν ότι τα κοιτάσματα loess (ένας ωχρός ασβεστούχος άργιλος ή πηλός, συνήθως αιολικής προέλευσης, το loess είναι αξιοσημείωτο για τα οργανικά του απομεινάρια, που αποτελούνται κυρίως από κοχύλια ξηράς και οστά χορτοφάγων και σαρκοφάγων θηλαστικών.) στην Τσεχοσλοβακία έδειχναν δέκα διαφορετικές περιόδους πάγων, που ταιριάζουν με τους αριθμούς που έβγαλε ο Εμιλιάνι από το βυθό του ωκεανού, για ν’ αποδείξουν ότι τα διαστήματα ανάμεσα στις περιόδους πάγων ήταν πάντοτε μικρά διαλείμματα κι ότι η περίοδος στην οποία ζούμε τώρα πλησιάζει προς το τέλος της.

Διακρίνοντας την απειλή μιας επικείμενης καταστροφής, οι κλιματολόγοι ανασκουμπώθηκαν και κοίταξαν να δουν τι μπορούσε να γίνει. Όμως, δεν είχαν ξεκινήσει καλά καλά ακόμα, όταν βγήκε στο προσκήνιο η αντιθεωρία της θέρμανσης, που είχε και την υποστήριξη της κυβέρνησης, από το δρα Ρότζερ Ρεβέλ, διευθυντή τότε του Ιδρύματος Ωκεανογραφίας Σκριπς και το Γερμανό συνάδελφό του δρα Χ. Σουές – καμία σχέση με το διάσημο δρα Σόις που τόσο λατρεύουν τα μικρά παιδιά, παρ’ όλο που οι ιδέες του θεωρούνται το ίδιο παλαβές.

Ο Ρεβέλ και ο Σουές δεν έκαναν τίποτε άλλο από το να ξεσκονίσουν το φαινόμενο θερμοκηπίου του Τίνταλ και μέχρι τη δεκαετία του ’70 είχαν κατορθώσει, με τη βοήθεια κυβερνητικών κεφαλαίων που τους δόθηκαν έμμεσα από πετροχημικές εταιρείες, να δημιουργήσουν μια ολοένα μεγαλύτερη προκατάληψη στις «ορθόδοξες» αμερικανικές επιστήμες υπέρ της θεωρίας της θέρμανης.

Ωστόσο, για όσους καταλάβαιναν, η κλιματολογική γραφή βρισκόταν στους πυρήνες. Ο Τόμας Ε. Όβερκαμπ, από το Γεωφυσικό Ινστιντούτο του πανεπιστημίου της Αλάσκας, είδε ότι τα στοιχεία που υπήρχαν έδειχναν προς την κατεύθυνση της ψύξης κι ο συνάδελφός του στο ίδιο ινστιτούτο, Γκούντερ Ε. Βέλερ, λέει ότι το φαινόμενο του θερμοκηπίου μπορεί να αντισταθμιστεί από μια τάση ψύξης. «Μας περιμένει μια μεταβολή προς ψυχρότερα κλίματα». Ο Γουάλας Σ. Μπρέκερ, από το Γεωλογικό Παρατηρητήριο Λαμόντ-Ντόχερτι του πανεπιστημίου Κολούμπια, προειδοποιεί ότι η κλιματολογική αλλαγή θα μπορούσε να συμβεί τόσο ξαφνικά, ώστε να μην έχουν οι άνθρωποι τον καιρό να προσαρμοστούν.

Το 1972, έγινε το πρώτο μεγάλο συνέδριο κλιματολόγων στο πανεπιστήμιο Μπράουν για να συζητήσουν την «Παρούσα Ενδιάμεση Περίοδο Αποπαγετοποίησης: Πότε Πρόκειται Να Τελειώσει;» Όσοι έλαβαν μέρος συμφώνησαν ότι «η μεταβολή των κλιματολογικών συνθηκών σε όλο τον κόσμο αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους για το περιβάλλον».

Το πανεπιστήμιο έστειλε επιστολές στις κυβερνήσεις όλου του κόσμου, προειδοποιώντας τες για μια επικείμενη «παγκόσμια κλιματολογική καταστροφή».

Δυο χρόνια αργότερα, η Διεθνής Ομοσπονδία Ιδρυμάτων Προχωρημένων Σπουδών (IFIAS) διοργάνωσε ένα συνέδριο στη Βόννη της Δυτικής Γερμανίας, τα συμπεράσματα του οποίου έλεγαν αποσπασματικά: «Ένα νέο κλιματολογικό σχήμα τείνει να παρουσιαστεί σήμερα… Πιστεύουμε ότι… συνιστά απειλή για τους λαούς του κόσμου. Η κατεύθυνση της μεταβολής μπορεί να σημαίνει σημαντικές απώλειες συγκομιδής, κάτι που είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα συμβεί κατά τη διάρκεια αυτής της δεκαετίας… Ζητούμε από όλα τα έθνη, μεμονωμένα και συλλογικά, να καταρτίσουν σχέδια και να ενεργήσουν ώστε να εδραιωθούν τα τεχνικά, κοινωνικά και πολιτικά μέσα, με τα οποία θ’ αντιμετωπιστεί αυτή η πρόκληση στην ειρήνη και την ευημερία των ανθρώπων. Η γνώμη μας είναι ότι η ανάγκη είναι μεγάλη κι ο χρόνος που μας μένει μικρός».

Μέχρι το φθινόπωρο του 1973, η Αμερικανική Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών είχε συγκεντρώσει αρκετά ανησυχητικά στοιχεία για να διοργανώσει μια συνάντηση στο Σαν Ντιέγκο όλων εκείνων που εκπροσωπούσαν τις διάφορες μεθόδους ερευνών. Τη δεύτερη κιόλας μέρα είχαν συμφωνήσει ότι «σημειώνεται μια παγκόσμια κλιματολογική μεταβολή κι ότι δεν πρόκειται να επιστρέψουμε σύντομα στις κλιματολογικές συνθήκες του πρόσφατου παρελθόντος».

Το 1975, 84 κλιματολόγοι από 10 χώρες έλαβαν μέρος στο Πρώτο Συνέδριο Ισότοπης Κλιματολογίας και Παλαιοκλιματολογίας, στο Μαϊάμι, με προεδρεύοντες το σκαπανέα κλιματολόγο Τσέζαρε Εμιλιάνι και το νομπελίστα Γουίλαρντ Φ. Λίμπι. Μετά από ομόφωνη απόφαση του συνεδρίου ο δεύτερος έγραψε: «Οι περίοδοι πάγων έχουν αποτελέσει κανόνα τα τελευταία εκατομμύρια χρόνια, ενώ τα εύκρατα κλίματα καλύπτουν σε διάρκεια μόνο το 5% αυτού του χρόνου… Επειδή οι προμήθειες παγκόσμιας τροφής εξαρτώνται κυρίως από τις κλιματολογικές συνθήκες, θα πρέπει να βελτιωθεί σε τεράστιο βαθμό η σημερινή κατανόηση του κλίματος για να μπορέσουμε ν’ αντιμετωπίσουμε την αυριανή απειλή στην εξεύρεση τροφής».

Ο Λίμπι στη συνέχεια πρόσθεσε και τη φράση-κλειδί του συνεδρίου. «Εχουμε στη διάθεσή μας τις μεθόδους και την τεχνική για να γράψουμε μια νέα κλιματολογική ιστορία και το μόνο που χρειάζεται γι’ αυτό είναι μια συντονισμένη προσπάθεια». Με αυτό που είπε, ο Λίμπι εννοούσε ότι οι κλιματολόγοι που ανησυχούσαν, βλέποντας με τι ταχύτητα πλησίαζε η περίοδος των πάγων, εξετάζουν μεθόδους για να προλάβουν την καταστροφή με τη βοήθεια της τεχνολογίας. Αυτό που χρειάζεται, λένε, είναι ένας τρόπος που θα βρει ο ίδιος ο άνθρωπος για να μετριάσει το φυσικό κύκλο του ψύχους που προκαλείται από την ακανόνιστη τροχιά της γης και ν’ αποτρέψει την καταστροφή με την τεχνητή δημιουργία ενός δεκάτου από το 1% της θερμότητας του ήλιου.

Από τις πολλές προτάσεις που έγιναν – στις οποίες συμπεριλαμβάνονται μερικές δαπανηρές και αμφίβολης ποιότητας, όπως το σκοτείνιασμα τεράστιων εκτάσεων της επιφάνειας της γης με καρβουνόσκονη ή των ωκεανών με λουρίδες μαύρου πολυπροπυλένιου – αυτή που προτίμησαν οι κλιματολόγοι ήταν η πρόταση του Space Global της Καλιφόρνιας, να τεθεί σε τροχιά στο διάστημα ένας αριθμός από συγχρονισμένα με τον ήλιο συστήματα κατόπτρων, που ονομάζονται solettas, για ν’ αντανακλούν περισσότερο ηλιακό φως στον πλανήτη, αρκετό για να καλύψει τη φυσική του απώλεια. Παρόμοια κάτοπτρα, που πνομάζονται lunettas, θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για ν’ αυξήσουν το φως της σελήνης σε ένταση εκατό πανσελήνων, που θα επιτρέπουν τη νυχτερινή αγροτική εργασία, πολυκαλλιέργεια σπαρτών και θα προσφέρουν καλύτερο φωτισμό στους δρόμους. Το ερώτημα βέβαια παραμένει αναπάντητο για το τι επιπτώσεις θα είχε κάτι τέτοιο σε ζωτικούς βιολογικούς ρυθμούς και τα νυχτερινά όργια των μάγων.

Το σύστημα θα απαιτούσε χιλιάδες πυραύλων για να τεθούν σε τροχιά κάπου 1,5 εκατομμύριο τετραγωνικά χλμ κατόπτρων και θα κόστιζε εκαντοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια. Οι υποστηρικτές του ωστόσο είναι βέβαιοι ότι το κόστος θα μπορούσε εύκολα ν’ αποσβεστεί κατά τα εξήντα ως εκατό χρόνια που θα κρατούσε το σύστημα – ενώ παράλληλα θα αποτρεπόταν και το πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα μιας άλλης περιόδου πάγων.

Πηγή: Μυστικά του εδάφους-Πήτερ Τόμπκινς & Κρίστοφερ Μπερντ

Leave a comment »

Η αναγκαιότητα δημιουργίας ενιαίας κεντρικής πολιτικής στην πρόληψη των δασικών πυρκαγιών

I love her, I love her not…

Η αναγκαιότητα δημιουργίας ενιαίας κεντρικής πολιτικής
στην πρόληψη των δασικών πυρκαγιών

Παύλος Ν. Κωνσταντινίδης.
Ερευνητής ΕΘΙΑΓΕ. 57006 Λουτρά Θέρμης
Ανακοίνωση που πραγματοποιήθηκε στο «Συνέδριο του Υπουργείου Γεωργίας (Γεν. Δ/νση Ανάπτυξης και Προστασίας Δασών & Φυσ. Περιβάλλοντος) «‘Πρόληψη των δασικών πυρκαγιών» Μυτιλήνη 23 & 24 -10-2003.

Γενικά

Πρώτα από όλα θα ήθελα να ευχαριστήσω τους οργανωτές του συνεδρίου και ιδιαίτερα το τμήμα Δασικών Εφαρμογών της Γενικής Διεύθυνσης Ανάπτυξης και Προστασίας Δασών & Φυσικών Πόρων για την τιμή που μου έκαναν, καλώντας με να αναπτύξω τις απόψεις μου, σε μια τόσο σημαντική συνάντηση.

Ο προληπτικός σχεδιασμός στην αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών, αφορά όπως είναι φυσικό όλες τις ενέργειες που γίνονται εκ των προτέρων για να αντιμετωπισθεί το φαινόμενο και έχει να κάνει με το σύνολο της οργάνωσης του αντιπυρικού αγώνα. Η εισήγηση όπως φαίνεται και από τον τίτλο της αφορά μόνο την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών όπως αυτή εννοιολογικά αφορά τις ευθύνες και τις υποχρεώσεις της Δασικής Υπηρεσίας.

Το θέμα της οργάνωσης του προληπτικού σχεδιασμού και της πρόληψης των δασικών πυρκαγιών έχει απασχολήσει το Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών της Θεσσαλονίκης εδώ και πολλά χρόνια. Το ξεκίνημα έγινε με τη δημιουργία του Εργαστηρίου Δασικών Πυρκαγιών, το οποίο διηύθυνα και στο οποίο πραγματοποιήθηκαν πολλά και σημαντικά ερευνητικά προγράμματα που έχουν σχέση με τις δασικές πυρκαγιές, όπως το πρόγραμμα Science for Stability του ΝΑΤΟ, ο EFAISTUS, ο ΑΘΩΣ, το πρόγραμμα για την μεταπυρική διαχείριση του Σέιχ Σου, ενώ τώρα ξεκινά ένα πολύ φιλόδοξο πρόγραμμα εφαρμογής επίγειων και εναέριων μεθόδων τηλεματικών μεθόδων ανίχνευσης των δασικών πυρκαγιών το ΣΙΘΩΝ.

Ο προβληματισμός που θέσαμε από την αρχή στο θέμα της αποτελεσματικής αντιμετώπισης των δασικών πυρκαγιών είναι να καθορίσουμε τι πραγματικά σημαίνει πρόληψη των δασικών πυρκαγιών και ποιος μπορεί να καθορίσει τις έννοιες και τις αναγκαιότητές της; Για παράδειγμα αποτελεί την ουσία της πρόληψης η δημιουργία δικτύων παρατηρητηρίων, ομβροδεξαμενών, υδροστομίων ή αντιπυρικών ζωνών ή πρόληψη σημαίνει να μην ανάψει το σπίρτο που θα προκαλέσει την πυρκαγιά; Και αν όλα τα παραπάνω εντάσσονται στην πρόληψη πώς και από ποιον αξιολογούνται, ώστε να υπάρχει μεγαλύτερη απόδοση και κυρίως Εθνική αξιοπιστία για την αποτελεσματικότητα της προσπάθειας;

Επικρατούσα κατάσταση στο σχεδιασμό πρόληψης των δασικών πυρκαγιών.

Για να μπορέσουμε να πλησιάσουμε με επιστημονικό και αντικειμενικό τρόπο την αλήθεια, ώστε να κάνουμε ως Επιστημονικό Ίδρυμα ορθές και αποδοτικές προτάσεις, καταγράψαμε την επικρατούσα κατάσταση.

Στη χώρα μας το πρόβλημα της πρόληψης των δασικών πυρκαγιών μέχρι και σήμερα στηρίζεται στη φιλοσοφία, κυρίως της μείωσης της καύσιμης ύλης και τη δημιουργία περισσότερων εμποδίων στη φωτιά, όταν αυτή εκδηλωθεί, στην οργάνωση εκ των προτέρων των μέσων και των δυνάμεων καταστολής και στη μείωση του χρόνου επισήμανσης και πρώτης προσβολής. Παρόλη την καλή διάθεση και την τεράστια προσπάθεια των εμπλεκομένων υπηρεσιών τα αποτελέσματα δεν είναι καθόλου ικανοποιητικά. Και ας μην ξεγελάσει κανέναν η ύφεση των τελευταίων τριών χρόνων. Είναι η συνηθισμένη ύφεση που ακολουθεί τις χρονιές με μεγάλες πυρκαγιές. Στα δάση μας ξανασυγκεντρώνονται κάθε χρόνο τεράστιες ποσότητες καύσιμης ύλης (ξύλα, ρητίνες, αιθέρια έλαια κ.λ.π.), που θα πρέπει να μας κάνει ακόμη περισσότερο ανήσυχους. Παρά τους προσεχτικούς σχεδιασμούς και τους προγραμματισμούς θα υπάρχουν πάντα αρκετές ημέρες του χρόνου, που οι καιρικές συνθήκες θα είναι τέτοιες, ώστε ούτε και οι πλέον προηγμένες τεχνολογικά δασοπυροσβεστικές υπηρεσίες να μπορούν να τις ελέγξουν (συμβαίνει στην μεσογειακή κλιματική ζώνη της Αμερικής της Αυστραλίας κ.λ.π.). Από τη στιγμή που θα ξεσπάσει η φωτιά ο έλεγχος της εξαρτάται από δεκάδες παράγοντες που θα επηρεάσουν την εξέλιξή της (χρόνος εντοπισμού, χρόνος πρώτης προσβολής, προσβασιμότητα, ανάγλυφο, διαθέσιμο νερό, είδος καύσιμης ύλης, διαθέσιμο προσωπικό κ.λ.π.).

Στη χώρα μας όσοι ασχολήθηκαν μέχρι τώρα με την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών, δέχθηκαν a priori ότι τις φωτιές τις προκαλούν εκούσιοι εμπρηστές και επομένως αφού είναι μη ελεγχόμενοι, κάθε προσπάθεια μείωσης των επεισοδίων θεωρείται αναποτελεσματική. Έτσι ο όρος πρόληψη περιορίσθηκε σε αποσπασματικές ενέργειες κυρίως των περιφερειακών Δασικών Υπηρεσιών και αφορούν διαχειριστικά μέτρα, όπως απομάκρυνση του υπορόφου, αραιώσεις, εμπλουτισμό των δασών με δύσφλεκτα είδη ή γίνονται διάφορες κατασκευές, όπως διάνοιξη αντιπυρικών ζωνών, βελτίωση των δρόμων προσπέλασης, δημιουργία ομβροδεξαμενών, πυροφυλακίων κ.λ.π. Στα σχέδια πρόληψης των δασικών πυρκαγιών ο άνθρωπος ως ακούσιος εμπρηστής δεν συμπεριλήφθηκε σχεδόν ποτέ.

Ακόμη όμως και σε αυτά τα αποσπασματικά μέτρα, ο βαθμός ενεργειών προς αυτή την κατεύθυνση και η αποτελεσματικότητά τους, είναι απόλυτα συνδεδεμένος με την ικανότητα, το μεράκι, τις γνώσεις, τα μέσα και τις πιστώσεις που διαθέτουν οι επιφορτισμένοι υπάλληλοι των διαφόρων περιφερειακών δασαρχείων. Τα πάντα εξαρτώνται από την απόδοση μιας Υπηρεσίας που ενώ πραγματοποίησε θαύματα, διατηρώντας σε μεγάλο βαθμό τα δάση, κατά τη διάρκεια δύο παγκοσμίων πολέμων, εμφυλίων σπαραγμών και της σύγχρονη επέλασης των καταπατητών, εν τούτοις απαξιώθηκε από το κράτος και τους πολίτες του, θεωρήθηκε υπαίτιο για την ανθρώπινη αδυναμία ελέγχου των φυσικών φαινόμενων, δεν προστατεύθηκε από τα Πανεπιστημιακά και τα Ερευνητικά Ιδρύματα και τελικά οδηγήθηκε στο σημερινό μαρασμό και την κούραση που προκαλεί η απογοήτευση, της μη αναγνώρισης και της άδικης συμπεριφοράς.

Ένα άλλο πρόβλημα στους σχεδιασμούς πρόληψης είναι η ουσιαστική απώλεια συσσωρευμένης εμπειρίας. Το χρονικό κενό που δημιούργησε η καθυστέρηση κάλυψης με αναγκαίο προσωπικό των δασαρχείων, προκάλεσε ένα μεγάλο χάσμα μεταλαμπάδευσης γνώσης και εμπειρίας από τους παλιότερους προς τους νεώτερους. Έτσι τον όποιο σχεδιασμό της πρόληψης των δασικών πυρκαγιών καλούνται να υλοποιήσουν από τη μια οι έμπειροι, αλλά ουσιαστικά αποστρατευμένοι δασολόγοι που υποχρεώθηκαν να αναλώσουν την καριέρα τους όχι στη διαχείριση, αλλά στην αστυνόμευση των δασών και από την άλλη οι άπειροι νέοι συνάδελφοι, που προσελήφθησαν πρόσφατα και που μπορεί να έχουν μεράκι, αλλά στερούνται της εμπειρίας.

Το χειρότερο όλων είναι ότι ακόμη και έτσι οι σχεδιασμοί γίνονται κάτω από τρομακτικές πιέσεις της κοινής γνώμης, η οποία ενημερώνεται για τα θέματα των δασικών πυρκαγιών, όχι από το επίσημο κράτος, αλλά από τα διάφορα ΜΜΕ. Είναι εύκολο να διαπιστώσει κάποιος ότι σε μια πυρόπληκτη χώρα όπως η δική μας δεν υπάρχει σχεδιασμός επιστημονικής ενημέρωσης των πολιτών σε θέματα πρόληψης, καταστολής των δασικών πυρκαγιών, ούτε και ενημέρωση για τις ανάγκες της μεταπυρικής διαχείρισης των καμένων δασικών εκτάσεων. Η μεταφορά γνώσης γίνεται από τους αργόσχολους αδαείς μόνιμους επισκέπτες των παραθύρων των ειδήσεων που μας ταλαιπωρούν μόνιμα και επί παντός επιστητού από τα παράθυρα των καναλιών. Η παραπληροφόρηση οδήγησε στην επικρατούσα αντίληψη ότι πίσω από κάθε φωτιά βρίσκεται και ένας κακόβουλος εμπρηστής. Οι πυρκαγιές της Αττικής οφείλονται σε καταπατητές, οι φωτιές των αιγαιοπελαγίτικων νησιών σε πράκτορες άλλων χωρών που επιβουλεύονται τον τουρισμό μας, οι πυρκαγιές των παραλιακών δασών μας σε αποσταθεροποιητές της πολιτικής μας ζωής κ.λ.π. Και η ιδέα αυτή πέρασε σήμερα σε ολόκληρη την ελληνική κοινωνία, βολεύοντας το Δήμαρχο διότι απαλλάσσεται η χωματερή του, τις δασοπυροσβεστικές υπηρεσίες για την φαινομενικά χαμηλή απόδοσή τους, τις κυβερνήσεις για τις μειωμένες πιστώσεις κ.ο.κ.

Κανείς δεν μπορεί να ισχυρισθεί, ότι δεν υπάρχουν εκούσιοι εμπρηστές. Όμως η διαρκής επίκληση τους δημιούργησε μεγάλα προβλήματα και συνετέλεσε στην κατακόρυφη αύξηση των δασικών πυρκαγιών από αμέλεια. Σήμερα και ο τελευταίος πολίτης είναι πεπεισμένος ότι εφόσον ο ίδιος δεν έχει πρόθεση να κάψει το δάσος, δεν έχει και τον τρόπο να το κάνει. Όλοι μας πιστεύουμε ότι για να προκαλέσεις πυρκαγιά, πρέπει να είσαι επαγγελματίας εμπρηστής. Πρέπει να γνωρίζεις το είδος της καύσιμης ύλης και την τοπογραφία, να έχεις την πρόγνωση του καιρού και να διαθέτεις υπερσύγχρονους εμπρηστικούς μηχανισμούς. Έτσι σήμερα μετατραπήκαμε στην εφησυχάζουσα κοινωνία που δεν προσέχει ούτε που πετά το αναμμένο τσιγάρο. Μπορεί κάποιος να καίει τα χόρτα στην αυλή του σπιτιού του, σε ημέρες υψηλού κινδύνου, χωρίς κανείς να του κάνει παρατήρηση, αλλά να θεωρηθεί και να κατηγορηθεί ως ύποπτος εμπρησμού επειδή κάποτε η πολιτεία του έδωσε τίτλους κυριότητας σε εκτάσεις που σήμερα αποτελούν τμήματα περιαστικών δασών.

Πρόληψη του ξεκινήματος της φωτιάς.

Στην πραγματικότητα τα διαχειριστικά μέτρα και οι διάφορες κατασκευές από μόνα τους δεν αποτελούν πρόληψη, αλλά απλά μειώνουν την ταχύτητα επέκτασης της φωτιάς, μετά το άναμμά της. Εάν αυτά τα μέτρα αποτελούσαν πρόληψη, τότε τα πολύ καλά προστατευμένα επώνυμα περιαστικά δάση δεν θα έπρεπε να καίγονται, τουλάχιστον τόσο συχνά.

Σήμερα σε πολλές πυρόπληκτες χώρες το βάρος των σχεδιασμών της πρόληψης των δασικών πυρκαγιών εστιάζεται κυρίως στην προσπάθεια να μην ανάψει το σπίρτο και δίνουν μεγάλη έμφαση της προσπάθειας πρόληψης προς αυτή την κατεύθυνση. Το άναμμα του σπίρτου γίνεται από τον άνθρωπο και στόχος της προσπάθειάς τους είναι η ενημέρωση των πολιτών σε θέματα που έχουν σχέση με τους ακούσιους εμπρησμούς.

Είναι αλήθεια ότι και στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια έγιναν ορισμένες προσπάθειες από διάφορες υπηρεσίες για ενημέρωση των πολιτών σε θέματα πρόληψης δασικών πυρκαγιών. Όμως η αποσπασματική ενημέρωση των διαφόρων υπουργείων τις περισσότερες φορές έφερε μόνο σύγχυση και μερικές φορές και εκνευρισμό. Για παράδειγμα όταν το 2000 η Ελλάδα καίγονταν από άκρη σε άκρη στα κανάλια της τηλεόρασης έπαιζαν σποτάκια που ενημέρωναν απελπισμένους πολίτες που έχασαν τις περιουσίες τους στις φλόγες, πόσους υπολογιστές ή πόσα οχήματα διαθέτει η Πυροσβεστική Υπηρεσία και πόσο καλά εκπαιδεύεται το προσωπικό της. Στη συνέχεια βγήκαν σποτάκια που παρότρυναν τον κόσμο να αγαπήσει τα δάση, γιατί έτσι αυτά θα σωθούν, λες και υπάρχουν άνθρωποι που να μισούν τα δάση. Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι αυτές οι προσπάθειες έγιναν με αγαθή πρόθεση, όμως δυστυχώς απουσίαζε η απαραίτητη γνώση και η ευαισθησία. Μερικές από αυτές ήταν μειωτικές για την αντίληψη των πολιτών και αδικούσαν την Πυροσβεστική Υπηρεσία, η οποία την ίδια περίοδο έκανε τιτάνιο αγώνα σε μια άνιση μάχη με τις φλόγες σε ολόκληρη την επικράτεια.

Το χρόνο που μας πέρασε έγινε μια σοβαρότερη προσπάθεια και τα σποτάκια έδιναν μερικές ουσιαστικές συμβουλές, με επαγγελματικό τρόπο. Όμως η ευχάριστη έκπληξη ήλθε από τα καθημερινά δελτία με το χάρτη επικινδυνότητας της χώρας από τη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας. Μπορεί η αποτελεσματικότητά του να αμφισβητήθηκε ακόμη και δημόσια από την ηγεσία της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας, όμως τα αποτελέσματα που υπήρξαν δικαιώνουν την προσπάθεια και αυτό θα ήταν άδικο και λάθος να μην καταγραφεί και να μην ληφθεί υπόψη στους μελλοντικούς σχεδιασμούς.

Προτάσεις.

Πολλά θα μπορούσε να πει κανείς για την επικρατούσα κατάσταση στην πρόληψη των δασικών πυρκαγιών. Όμως η απαρίθμηση των κακώς κείμενων βοηθά αλλά δεν δίνει λύσεις. Τις λύσεις τις δίνουν συγκεκριμένες προτάσεις και ο διάλογος που τις ακολουθεί. Ήμαστε μια χώρα που από την πρώτη στιγμή που κατοικήθηκε συνυπάρχει με τις δασικές πυρκαγιές, και σήμερα μερικές χιλιάδες χρόνια μετά, κανείς δεν πρέπει να αισθάνεται υπερήφανος που δεν γνωρίζουμε τίποτε γι’ αυτές.

Εκείνο που προτείνουμε να γίνει είναι ο σχεδιασμός της αντιπυρικής προστασίας σε κεντρικό επίπεδο, με υποχρεωτική εφαρμογή στην περιφέρεια. Ο σχεδιασμός θα πρέπει να γίνει από αυτούς που έχουν από το νόμο την ευθύνη της πρόληψης δηλαδή το Υπουργείο Γεωργίας και ιδιαίτερα της Δασικής Υπηρεσίας. Κανείς άλλος δεν δικαιούται ούτε πρέπει να επιτρέπεται να εμπλέκεται στο θέμα αυτό. Περιπλέκουν επικίνδυνα την ποιότητα και την αξιοπιστία του σχεδιασμού αλληλοσυγκρουόμενες πληροφορίες, που προέρχονται από διάφορες κρατικές υπηρεσίες και οργανισμούς. Ακόμη πρέπει να απαγορευθεί χωρίς την άδεια της Δασικής Υπηρεσίας οι πρωτοβουλίες ενημέρωσης σε θέματα πρόληψης δασικών πυρκαγιών από ιδιώτες.

Η Κεντρική Δασική Υπηρεσία θα πρέπει να αναλάβει άμεσα, τώρα από το χειμώνα να εκπονήσει το πρόγραμμα πρόληψης των δασικών πυρκαγιών και ο σχεδιασμός να προβλέπει διάρκεια πολλών χρόνων. Το συντονισμό του σχεδιασμού πρέπει να αναλάβει ολιγομελής ευκίνητη ομάδα εξειδικευμένων στελεχών της κεντρικής δασικής υπηρεσίας και ειδικών επιστημόνων που έχουν ασχοληθεί με το θέμα. Το ευέλικτο σχήμα θα δίνει τη δυνατότητα της γρήγορης αντίδρασης σε εξαιρετικά γεγονότα και της άμεσης αφομοίωσης της γνώσης που παρέχει η εθνική και η παγκόσμια έρευνα.

Η ομάδα αυτή θα αναλάβει την ευθύνη να βρίσκει κατά περίπτωση το κατάλληλο δυναμικό, που θα είναι ικανό να σχεδιάσει και να υλοποιήσει ένα σοβαρό και αποδοτικό πρόγραμμα πρόληψης των δασικών πυρκαγιών. Οι δασικές πυρκαγιές είναι σύνθετες και αφορούν ολόκληρο τον πληθυσμό. Έχουν οικολογική, οικονομική, κοινωνική, τουριστική, αισθητική, προστατευτική, εθνική διάσταση. Δασολόγοι, κοινωνιολόγοι, διαφημιστές, επικοινωνιολόγοι, ψυχολόγοι, πυροσβέστες, εκπαιδευτικοί, θα μπορέσουν με την ευθύνη της προτεινόμενης κεντρικής επιτροπής να κάθονται στο ίδιο τραπέζι και να καθορίσουν τις βασικές πρωτοβουλίες για την ουσιαστική πρόληψη των δασικών πυρκαγιών.

Η Επιτροπή Σχεδιασμού Πρόληψης Δασικών Πυρκαγιών θα πρέπει να κινηθεί προς τις εξής κατευθύνσεις.

1. Να επανακαθορισθεί η βασική έννοια «πρόληψη των δασικών πυρκαγιών» και οι στόχοι της. Ίσως αυτό ακούγεται υπερβολικό όμως η πρόληψη στη γενική έννοιά της, όπως αυτή καταγράφεται και στον τίτλο του συνεδρίου, (Προληπτικός Σχεδιασμός στην Αντιμετώπιση των Δασικών Πυρκαγιών) αφορά μέχρι και οργανωτικά θέματα της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας, που δεν έχει διοικητική ή άλλη εξάρτηση από τη Δασική Υπηρεσία, ούτε από τα μέτρα που αυτή παίρνει. Επίσης είναι βασικό να καθορισθεί εάν η προσπάθεια επικεντρώνεται μόνο στην πρόληψη των πυρκαγιών ή θα περιλάβει και τη μείωση των αρνητικών επιπτώσεων των πυρκαγιών. Εάν η μείωση των αρνητικών επιπτώσεων θεωρηθεί πιο σημαντική, τότε αυτό σημαίνει ότι η πολιτική πρόληψης θα πρέπει να αλλάξει. Από την προστασία του δάσους η πρόληψη θα μεταφερθεί κυρίως στην προστασία των ανθρώπων και των περιουσιών τους.

2. Να επανακαθορίσει τις αναγκαιότητες όλων των κλασσικών έργων πρόληψης εξάπλωσης των δασικών πυρκαγιών. Τα γνωστά μέχρι σήμερα έργα και οι ενέργειες που έχουν σχέση με τις δασικές πυρκαγιές, πρέπει να αξιολογηθούν από την αρχή. Όσα θα θεωρηθούν ότι είναι μη αποτελεσματικά θα σταματήσουν να γίνονται, για δε τα υπόλοιπα θα δημιουργηθούν προδιαγραφές. Με τον τρόπο αυτόν θα είναι εύκολος και ελεγχόμενος ο προγραμματισμός των δαπανών για τα έργα πρόληψης της εξάπλωσης των δασικών πυρκαγιών. Όταν οι πιστώσεις για την πλήρη δασική προστασία θα είναι εκτιμιταίες με σχετική ακρίβεια, τότε θα είναι πιο εύκολα απαιτητές και διεκδικίσιμες. Εάν, για παράδειγμα, οι αντιπυρικές ζώνες είναι αποτελεσματικές τότε να γίνουν και στη Σάμο ή στην Σκόπελο και αν δεν χρειάζονται να σταματήσουν να πληγώνουν το τοπίο στη Σιθωνία ή την Κασσάνδρα. Εάν αποφασισθεί ότι πρέπει να γίνονται θα πρέπει να καθορίζεται το ιδανικό πλάτος τους και η γωνία τους σε σχέση με την κατεύθυνση των επικρατούντων ανέμων και όχι να εξαρτώνται από τις επιθυμίες του μπουλντοζιέρη. Άλλο παράδειγμα είναι η επιχειρούμενη μείωση της καύσιμης βιομάζας, με την αφαίρεση των θάμνων κάτω από τα δένδρα. Μπορεί να μειώνεται ο κίνδυνος πυρκαγιάς, όμως πρέπει να καθορισθεί ο επιτρεπόμενος βαθμός αφαίρεσης, ώστε να μην μετατρέπονται υγιή δάση σε ανάπηρα οικοσυστήματα, τα οποία κινδυνεύουν να καταρρεύσουν στις πρώτες ακραίες κλιματικές συνθήκες ή αργοπεθαίνουν από την αύξηση των προσβολών από έντομα ή μύκητες.

3. Οι σχεδιασμοί θα πρέπει να περιλαμβάνουν και την εξασφάλιση οικολογικών αναγκών των φυτών. Για παράδειγμα είναι σήμερα παραδεκτό σχεδόν από ολόκληρη την επιστημονική κοινότητα ότι υπάρχει ισχυρή οικολογική σχέση δασικών πυρκαγιών και μεσογειακών οικοσυστημάτων. Εάν τα μοντέλα από τον αποκλεισμό των δασικών πυρκαγιών δείξουν ότι διαταράσσεται η οικολογική συνέχεια εκατομμυρίων χρόνων και τα οικοσυστήματα κινδυνεύουν με μη αναστρέψιμες υποβαθμίσεις θα πρέπει να καθορισθούν οι λύσεις, ώστε και το δάσος να μην καίγεται και η αναγέννησή του και η ανανέωσή του να εξασφαλίζεται.

4. Η επιτροπή θα καθορίσει χάρτες δασών που κινδυνεύουν από μόνιμη υποβάθμιση εξαιτίας των δασικών πυρκαγιών. Μπορεί τα μεσογειακά δάση να καίγονται ευκολότερα και συχνότερα, όμως πάντα αναγεννώνται. Υπάρχουν όμως άλλα δάση με δένδρα μη προσαρμοσμένα στη φωτιά, τα οποία όταν καούν μια φορά, χάνουν για πάντα το δασικό χαρακτήρα τους. Για παράδειγμα, οι πυρκαγιές των ελατοδασών του Μαίναλου, οδήγησαν σε μια ολοκληρωτική και μη αναστρέψιμη διαταραχή του οικοσυστήματος, αφού η αναγέννηση της ελάτης αποδεικνύεται παντελώς αδύνατη, στα απογυμνωμένα και εκτεθειμένα στις ηλιακές ακτινοβολίες εδάφη.

5. Η σημαντικότερη όμως υποχρέωση της Επιτροπής θα είναι ο καθορισμός του τρόπου ενημέρωσης των πολιτών για την αποφυγή πρόκλησης πυρκαγιών από αμέλεια και γενικά για την ασφαλή διαβίωση.

Θα πρέπει να σχεδιασθεί εξ αρχής ένα πλάνο ενημέρωσης το οποίο θα ακολουθείται υποχρεωτικά με μεγάλη αυστηρότητα.

Θα καθορισθούν οι ομάδες υψηλού κινδύνου για την πρόκληση των δασικών πυρκαγιών και θα καθορισθούν επί μέρους προγράμματα προσέγγισης και ενημέρωσης (εργαζόμενοι στα δάση, μελισσοκόμοι, κυνηγοί κ.λ.π.).

Θα δημιουργηθούν εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές και φοιτητές, και μέσα από σεμινάρια θα διοχετευθούν στους εκπαιδευτικούς. Η επιτροπή θα πρέπει να επιβλέψει στη δημιουργία ενός προγράμματος ενημέρωσης των μαθητών σε θέματα πρόληψης και προστασίας από τις πυρκαγιές. Στην Ελλάδα τέτοιες προσπάθειες γίνονται αποσπασματικά και απρογραμμάτιστα και βασίζονται περισσότερο στο μεράκι και στην αγάπη για το δάσος μερικών εκπαιδευτικών, χωρίς να αποτελούν τμήμα ενός ευρύτερου και αποτελεσματικού και σύγχρονου εκπαιδευτικού προγράμματος. Οργάνωση διαγωνιστικών εκθέσεων και ομαδικών εργασιών, με την αθλοθέτηση βραβείων θα φέρει πολύ καλά αποτελέσματα.

Θα δημιουργηθούν προγράμματα ενημέρωσης σε παραδασόβιους πληθυσμούς των περιαστικών δασικών περιοχών, ώστε να μην προκαλούν πυρκαγιές από τις καθημερινές δραστηριότητες (άναμμα ψησταριάς, κάψιμο χόρτων, χρήση οξυγονοκόλλησης κ.λ.π.)

Θα δημιουργηθούν σποτάκια για την τηλεόραση που θα αφορούν, ολόκληρο τον πληθυσμό.
Τα προγράμματα γενικής ενημέρωσης θα πρέπει να διαθέτουν ποικιλία έκφρασης. Να έχουν αποδέκτες παιδιά και ενήλικες. Να έχουν πληροφορίες για τους πεδινούς ή παραλιακούς πληθυσμούς και για τους ορεινούς πληθυσμούς. Να έχουν υψηλή αισθητική και να προκαλούν ενδιαφέρον. Η έκφραση και τα μέσα να ανανεώνονται συχνά, ώστε να παρακολουθούνται με ενδιαφέρον. Κυρίως όμως να σέβονται το δέκτη και να μην προσβάλουν τη νοημοσύνη του. Δεν χρειάζεται σε ενήλικες να αναφέρονται οι ωφέλειες και η ομορφιά του δάσους, αλλά τι θα πρέπει να γνωρίζει για να μην καταστρέψει αυτή την ομορφιά.

Ένα άλλος σκοπός της Επιτροπής Σχεδιασμού Πρόληψης Δασικών Πυρκαγιών είναι να προκαλεί τη συνεργασία των κρατικών φορέων δασοπροστασίας, των εθελοντών και του κοινού. Οι εθελοντές μέσα από τη βελτίωση των δομών τους που προβλέπουν διάφορα νομοσχέδια, μπορούν να βοηθήσουν πολύ στην διαπαιδαγώγηση του κοινού, ιδίως σε σχολεία, αλλά και ελεγχόμενες περιοχές δασικής αναψυχής μέσα στα δάση.

Εκτός από τα σχολεία, σχεδιασμοί ενημέρωσης πρέπει να γίνονται και για όλες τις οργανωμένες ομάδες που έχουν την ευχέρεια να συγκεντρώνουν τα μέλη τους, όπως στρατιώτες, πρόσκοποι, σύλλογοι. Το υλικό διαλέξεων ανεξαρτήτων ομιλητών και το οπτικοακουστικό υλικό θα πρέπει να υπόκειται στην έγκριση της επιτροπής ή της Δασικής Υπηρεσίας.

Επίσης θα πρέπει να δημιουργείται διαρκώς υλικό για μπροσούρες, φεϊγβολάν, πινακίδες, διαφημίσεις, κάρτες τηλεφώνων, αυτοκόλλητων, γραμματοσήμων, ανακοινώσεις στον τύπο, κ.λ.π.

Θα πρέπει να επανακαθορισθούν ή να επαναδραστηριοποιηθούν οι ελεγχόμενοι χώροι αναψυχής στα δάση. Θα πρέπει να καθορισθούν οι προδιαγραφές αυτών των θέσεων, ώστε να δημιουργούν συνθήκες ασφαλείας των επισκεπτών. Εκεί όχι μόνο η χρήση της φωτιάς θα ελέγχεται από τους υπαλλήλους και θα αυτοελέγχεται από τους ίδιους τους επισκέπτες, αλλά θα δίνεται η δυνατότητα επαφής και ενημέρωσης με τους πολίτες των πυροσβεστών, των δασικών υπαλλήλων και των εθελοντών δασοπυροσβεστών.

Τέλος θα πρέπει η προτεινόμενη Επιτροπή Σχεδιασμού Πρόληψης Δασικών Πυρκαγιών να δραστηριοποιήσει στη χώρα μας το πρόγραμμα κόκκινη σημαία. Σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας που εκδίδει καθημερινά το δελτίο επικινδυνότητας θα πρέπει στις περιοχές όπου οι προβλέψεις σημαίνουν συναγερμό να σηκώνεται η κόκκινη σημαία. Όλα τα κρατικά μηχανικά μέσα της δασικής και πυροσβεστικής υπηρεσίας, όλα τα κτίρια που βρίσκονται στα κινδυνεύοντα δάση και στους δρόμους πρόσβασης θα έχουν ανηρτημένη την κόκκινη σημαία. Το ραδιόφωνο, οι εφημερίδες, η τηλεόραση, θα ανακοινώνουν τις περιοχές της χώρας όπου είναι ανηρτημένη η κόκκινη σημαία. Η ανύψωσή της θα επιδρά θετικά στην ψυχολογία των πολιτών, καθώς θα έχουν συνεχώς την υπενθύμιση μπροστά τους. Παράλληλα στις περιοχές κόκκινης σημαίας, θα απαγορεύονται διάφορες επαγγελματικές ασχολίες, όπως η χρήση αλυσοπρίονων, συγκολλητικών συσκευών, κάπνισμα μελισσών, χρήση οποιασδήποτε φωτιάς.

Μεγάλο μέρος των δαπανών υλοποίησης των προγραμμάτων αυτών μπορεί να καλύπτεται μέσα από χορηγίες. Η αναγραφή της φίρμας των χορηγών, που θα θεωρηθεί ως κοινωνική προσφορά, θα δημιουργήσει ρεύμα προσφορών.

Στα πλαίσια του προγράμματος ΣΙΘΩΝ έχουμε κάνει ολοκληρωμένους σχεδιασμούς, στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών. Προβλέπεται η δημιουργία ιστοσελίδων, με θέματα που έχουν σχέση με την ασφαλή διαβίωση κοντά και μέσα σε πυρόπληκτα οικοσυστήματα. Θα είναι κάτι ανάλογο με το αμερικανικό FIREWISE. Όμως αυτή, όπως και κάθε άλλη προσπάθεια θα είναι αποσπασματική, αφού δεν θα εμπεριέχεται σε κάποιον ευρύτερο κεντρικό σχεδιασμό.


Επίλογος

Η ανάγκη δημιουργίας μια εθνικής κεντρικής πολιτικής στο θέμα της πρόληψης των δασικών πυρκαγιών, δεν αμφισβητείται από κανέναν. Οι περιφερειακές δασικές μονάδες χρειάζονται ουσιαστική στήριξη και καθοδήγηση για να είναι η προσπάθειά τους αποδοτική.

Η ανάληψη πρωτοβουλιών από τη Δασική Υπηρεσία στο θέμα της πρόληψης των δασικών πυρκαγιών, θα δώσει τη δυνατότητα να φωνάξει ξανά το παρόν στην Ελληνική κοινωνία. Θα αποδείξει ότι είναι πάντα εδώ και μάχεται μέσα στα βουνά, για να δημιουργήσει συνθήκες ασφαλείας για τους πολίτες και τα δάση μας.

Εύχομαι και ελπίζω ότι η σημερινή συνάντηση δεν θα αποτελέσει μια φιλική συνεύρεση, αλλά ότι είναι η απαρχή της απαλλαγής της Δασικής Υπηρεσίας από την εσωστρέφεια και την ντροπαλοσύνη που την διακρίνει μέχρι τώρα. Ότι θα κάνει το γενναίο βήμα και θα βγει στο σανίδι της κοινωνικής μας ζωής, όπου και θα συμβουλεύει, θα παροτρύνει και κυρίως θα απαλλάξει τα δάση μας από τις αναίτιες καταστροφές που προκαλούν οι καλόπιστοι χρήστες τους.

Εύχομαι επίσης και τα Πανεπιστημιακά και Ερευνητικά Ιδρύματα να στηρίξουν το έργο της Δασικής Υπηρεσίας σε κεντρικό και περιφερειακό επίπεδο. Να βοηθήσουμε όλοι ώστε να ξαναεπιστρέψει η φρεσκάδα της παλιάς δασικής υπηρεσίας, όταν το προσωπικό της απολάμβανε την εκτίμηση ολόκληρου του πληθυσμού.

Οφείλουμε όλοι μας δασολόγοι της πράξης και των πανεπιστημιακών και ερευνητικών ιδρυμάτων, να εκπαιδεύσουμε τον κόσμο να μάθει να ζει με τις δασικές πυρκαγιές, χωρίς να τις φοβάται και κυρίως χωρίς να τις προκαλεί.

Love Grows

Love in the Forest 2

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΜΙΘΟΥ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Μαθαίνοντας να ζούμε με τις Δασικές Πυρκαγιές

Leave a comment »

Οι αναδασώσεις πυρόπληκτων περιοχών στην Ελλάδα


Οι αναδασώσεις πυρόπληκτων περιοχών στην Ελλάδα:

Μύθοι και Πραγματικότητες.

(Ανακοινώθηκε σε Ημερίδα του ΤΕΙ Δασοπονίας Δράμας την 5-6-2003)

Παύλος Κωνσταντινίδης
Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Θεσσαλονίκης
e-mail: pavkon@fri.gr

Περίληψη

Η μεταπυρική διαχείριση των δασών στην Ελλάδα αποτελεί ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα. Όλη η διαδικασία κινείται μεταξύ του μύθου, που είναι αυτό που θα έπρεπε να γίνεται σε κάθε περίπτωση και του πραγματικού, που είναι αυτό που τελικά γίνεται. Οι μύθοι και οι αντίστοιχες πραγματικότητες κινούνται σε πολλά επίπεδα. Μύθους αποτελούν όλα όσα απαιτεί η επιστήμη της οικολογίας για αποδοτικές αναδασώσεις οι οποίες θα μπορούν να οδηγήσουν σε βιώσιμα οικοσυστήματα και τα οποία δυστυχώς αγνοούνται από τους διαχειριστές είτε από άγνοια, είτε κυρίως από την πίεση των τοπικών κοινωνιών για άμεση αποκατάσταση των καμένων εκτάσεων.

Εντοπίζονται οκτώ αδύνατα σημεία στη διαδικασία των μεταπυρικών επεμβάσεων, που έχουν να κάνουν κυρίως με την επιλογή των ειδών προς φύτευση, με την έλλειψη κεντρικών σχεδιασμών στη διαχείριση και στην παραγωγή φυταρίων, με την επιλογή των περιοχών που αποφασίζονται αναδασώσεις και με την ανυπαρξία ουσιαστικής μελέτης των οικολογικών παραγόντων στις υπό αναδάσωση περιοχές.

Τονίζεται η απουσία της οικολογικής σκέψης των μεταπυρικών διαχειριστών και κυρίως η έλλειψη γνώσης των σύγχρονων τεχνολογιών, όπως τα Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών, που παρέχουν αξιόπιστες και αντικειμενικές πληροφορίες, ώστε να αποφεύγονται λανθασμένες επιλογές.

Προτείνεται η άμεση δημιουργία σε κεντρικό κρατικό επίπεδο κατάλληλων προδιαγραφών, οι οποίες να είναι υποχρεωτικές στην εφαρμογή από τις περιφερειακές δασικές υπηρεσίες, ώστε να μειωθούν οι αποτυχίες και οι αναίτιες διαταραχές των καμένων οικοσυστημάτων.

Η εργασία αυτή είναι αποτέλεσμα καταγραφής συμπεριφορών και διαδικασιών από πολίτες, υπηρεσίες και κράτος, που έγιναν κατά τη διάρκεια σημαντικών ερευνητικών προγραμμάτων που είχαν σχέση με τις δασικές πυρκαγιές και τους μεταπυρικούς σχεδιασμούς αποκατάστασης των καμένων εκτάσεων.

Εισαγωγή

Κατ’ αρχή θα ήθελα να ευχαριστήσω τους διοργανωτές της ημερίδας για την τιμή που μου έκαναν, προσκαλώντας με ως ομιλητή στο Ίδρυμά σας. Η πρόσκληση με τιμά ιδιαίτερα, διότι είναι κοινή διαπίστωση ότι το Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Δράμας συνεχίζει να διατηρεί μετά από πολλά χρόνια λειτουργίας την αρχική φρεσκάδα και τον πρώτο ενθουσιασμό των εκπαιδευτών και των εκπαιδευομένων του.

Η διαδικασία των αναδασώσεων είναι μια δύσκολη υπόθεση. Προϋποθέτει ότι οι σχεδιαστές τους θα πρέπει να ταυτίσουν τη λογική τους με τη λογική της φύσης, που έχει αποκτήσει δομές και νομοτέλειες που σφυρηλατήθηκαν κατά τη διάρκεια εκατομμυρίων χρόνων. Τα φυσικά οικοσυστήματα που αναπτύσσονται σε κάθε κομματάκι γης του πλανήτη μόνο τυχαία δεν βρίσκονται εκεί (McLean & Ivimay Cook 1968) . Μέσα από τις διαδικασίες της προσαρμογής και της φυσικής επιλογής στη φύση υπάρχει μια διαρκής εξέλιξή τους, αλλά πάντα, και ανάλογα με τις κλιματικές συγκυρίες, διατηρείται μια ισορροπία μεταξύ τους (Αθανασιάδης 1986). Και μέσα όμως στα ίδια τα οικοσυστήματα υπάρχει μια σταθερή διαδικασία όπου κάθε φυτικό είδος αποκτά το χώρο που το ανήκει, πάντα όμως σε μια ισορροπία με τα υπόλοιπα, που σταθεροποιεί το σύνολο του πληθυσμού και κάνει βιώσιμη ολόκληρη τη φυτοκοινωνία (Κωνσταντινίδης & Αθανασιάδης 1988).

Τα τελευταία χρόνια ο άνθρωπος παρεμβαίνει στη φύση με τα τεχνολογικά μέσα που επινόησε πολύ εύκολα και σε μεγάλες εκτάσεις. Η δύναμη που απέκτησε τον κάνει να παραβλέπει τις ανάγκες της φύσης για ισορροπία και σταθερότητα. Η ευκολία με την οποία μπορεί να ξηλώσει δάση και να φυτέψει νέα είδη, τον έκαναν να αισθάνεται δυνατότερος, σοφότερος και σημαντικότερος από τη φύση. Τις προσωπικές εμπειρίες που αποκτά στα 30-35 χρόνια που είναι ενεργός επαγγελματικά τις θεωρεί πολύ ορθότερες από τα εκατομμύρια χρόνια που λειτουργεί η φύση.

Αποτέλεσμα είναι να θεωρούμε μύθο ότι πρέπει να σεβόμαστε τη φύση και κάνουμε πραγματικότητα ό,τι θεωρούμε ότι είναι προς το συμφέρον μας. Χωρίς οικολογική ευαισθησία και γνώση παρεμβαίνουμε σε τεράστιες εκτάσεις. Άλλοτε με καλές προθέσεις και άλλοτε με ύποπτες. Αρκεί ένας σεβάσμιος γέροντας από την Άπω Ανατολή (περίπτωση Μασανόμπου Φουκουόκα) για να μας πείσει ότι μπορεί να μετατρέψει τη χώρα μας σε ζούγκλα και εμείς να τον πιστέψουμε (Οικονόμου, 1998). Πνιγμένοι στους καπνούς και τις ταχύτητες των πόλεων όπου μαζευτήκαμε και ζούμε τα τελευταία χρόνια αποξενωθήκαμε από τη φύση.

Υπήρξε μεγάλος προβληματισμός αν θα έπρεπε να αναφερθούμε σε αυτά που γίνονται ή σε αυτά που θα έπρεπε να γίνονται. Φυσικά σε ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα σημασία έχει η επιστημονική άποψη, όμως διαπιστώθηκε ότι η παρουσίασή της αποδυναμώνεται εάν παραβλεφθεί η πραγματική κατάσταση, η οποία όμως όταν αναφέρεται γίνεται δυσάρεστη και στεναχωρεί πολύ κόσμο. Όμως στα Επιστημονικά και στα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα οφείλουμε όλοι μας να ήμαστε ειλικρινείς. Πρέπει οι αλήθειες να λέγονται, να κοιτάμε τα προβλήματα κατάματα και να προτείνουμε λύσεις. Οι μεταπυρικές αναδασώσεις στη χώρα μας κινούνται μεταξύ μύθου και πραγματικότητας. Είναι αυτά που κάνουμε σωστά και αυτά που κάνουμε και νομίζουμε ότι είναι σωστά.

Η εργασία αυτή αποτελεί αποτέλεσμα καταγραφών συμπεριφορών και ενεργειών τόσο των Δασικών Υπηρεσιών, όσο και της Κεντρικής Κρατικής Διοίκησης και ολόκληρης της Ελληνικής κοινωνίας, κατά τη διάρκεια μιας σειράς ερευνητικών προγραμμάτων της τελευταίας δεκαετίας που πραγματοποιήθηκαν στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών της Θεσσαλονίκης και είχαν σχέση με τις δασικές πυρκαγιές και τις επιπτώσεις τους στο περιβάλλον.

1. Μύθος: Οι μεταπυρικές αναδασώσεις στη χώρα μας γίνονται με επιστημονικές αναλύσεις του χώρου (κλίμα, έδαφος κ.λ.π.).
Πραγματικότητα: Αποτελούν τμήμα μιας Εθνικής φιέστας κυρίως μετά από περιόδους μεγάλων περιαστικών πυρκαγιών.

Ανάλυση του χώρου σημαίνει ότι κάθε βασικός παράγοντας που επηρεάζει την ανάπτυξη των φυτών πρέπει να λαμβάνεται υπόψη και να συνυπολογίζεται. Πολλές φορές, έστω και ένας παράγοντας να είναι αρνητικός για ένα είδος τότε μπορεί ολόκληρη η προσπάθεια να αποτύχει. Η αποτυχία δεν αφορά μόνο τις οικονομικές παραμέτρους των αναδασώσεων, αλλά κυρίως και την οικολογική διαταραχή που επιφέρεται στο φυσικό οικοσύστημα που προϋπήρχε, το οποίο όσο υποβαθμισμένο και αν είναι συνεχίζει να λειτουργεί και να δίνει ελπίδες μελλοντικής αναβάθμισης, εφόσον οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που επέφεραν την υποβάθμιση (βοσκή, συχνές πυρκαγιές κ.λ.π.) έπαυαν να υπάρχουν.

Με την πρόοδο της τεχνολογίας η ανάλυση του χώρου είναι σήμερα μια σχετικά εύκολη διαδικασία. Τα Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών με τις δυνατότητες που διαθέτουν δίνουν τη δυνατότητα να αναλύεται κάθε τμήμα του εδάφους σε πολλαπλά επίπεδα πληροφοριών, τα οποία μπορούμε να επεξεργασθούμε, να υπολογίσουμε και να επεξεργασθούμε στατιστικά. Αυτό σημαίνει αντικειμενική πληροφορία χωρίς τα λάθη που επιφέρουν οι υποκειμενισμοί (Γκατζογιάννης & Γκολέτσος, 2001).

Δυστυχώς, η βραδύτητα με την οποία ανανεώνεται το προσωπικό της Δασικής Υπηρεσίας, της στερεί τη δυνατότητα της χρήσης των νέων τεχνολογιών. Η εκπαίδευση στις νέες τεχνολογίες που γίνεται στα εκπαιδευτικά ιδρύματα της χώρας, παραμένει αχρησιμοποίητη από την κρατική μηχανή και ουσιαστικά από το κοινωνικό σύνολο που σε τελευταία ανάλυση πληρώνει όλη αυτή την εκπαιδευτική διαδικασία. Έτσι όλα βασίζονται σε γνώσεις και εμπειρίες που δεν παύουν να αποτελούν υποκειμενική εκτίμηση των επιφορτισμένων υπαλλήλων με το σχεδιασμό και την υλοποίηση των αναδασώσεων.

Αυτό έχει ως πρόσθετο αποτέλεσμα οι αναδασώσεις να γίνονται από φυτά που προσφέρουν, για καθαρά διαφημιστικούς σκοπούς, ιδιωτικές εταιρίες (σούπερ-μάρκετ, εταιρίες τηλεφωνίας κ.λ.π.). Στη διαδικασία συμμετέχουν δυστυχώς πολλοί πολίτες (σωματεία, σύλλογοι) και κυρίως παιδιά, τα οποία θεωρούν ότι επιτελούν ένα ύψιστο καθήκον κακοποιώντας τη φύση και θεωρώντας ότι αναδάσωση σημαίνει άνοιγμα μιας τρύπας και τοποθέτησης μέσα σε αυτή με ό,τι βρεθεί μπροστά μας. Έτσι διαιωνίζεται το κακό μοντέλο των αναδασώσεων. Αναδασώσεις υπό τους ήχους οργάνων, με διαλείμματα για γύρο και σουβλάκι, αναμνηστικές φωτογραφίες και δηλώσεις στα ΜΜΕ μετατρέπουν μια πολύ σοβαρή διαδικασία παρέμβασης στη φύση, σε ένα λαϊκό πανηγύρι.

Προτάσεις:

  • Θα πρέπει άμεσα οι δασικές υπηρεσίες να στελεχωθούν με νέους επιστήμονες, ενημερωμένους για τις σύγχρονες οικολογικές απόψεις και τις σύγχρονες τεχνολογίες.
  • Να μην επιτρέπεται η χρήση φυτών ανεξέλεγκτα από μη κρατικούς φορείς.
  • Να σταματήσουν οι αναδασώσεις φιέστες, όπου η επιστημονική γνώση θυσιάζεται στη διαδικασία.
  • Να σχεδιασθεί και να υλοποιηθεί άμεσα πρόγραμμα ενημέρωσης των πολιτών, σε θέματα αναδασώσεων.

2. Μύθος: Οι αναδασώσεις γίνονται σε περιοχές που έχασαν οριστικά τα δάση τους εδώ και χιλιάδες χρόνια και δεν υπάρχει φυσικό αναγεννητικό υλικό (π.χ. αποδασωμένα νησιά).
Πραγματικότητα
: Προτιμώνται δασικές περιοχές που κάηκαν πρόσφατα και διαθέτουν τεράστιες ποσότητες φυσικού αναγεννητικού υλικού άρα αναγεννώνται από μόνες τους (π.χ. καμένες εκτάσεις).

Οι χώροι που επιδέχονται αναδασώσεις είναι οι υποβαθμισμένοι και θα μπορούσαμε να τους χωρίσουμε σε δύο κατηγορίες. Αυτοί που έχουν χάσει από χιλιάδες χρόνια τα δενδρώδη τους οικοσυστήματα και αποτελούν σήμερα θαμνοτόπια ή φρυγανοτόπια και αυτοί που έχουν υποβαθμισθεί πρόσφατα κυρίως από πυρκαγιές (Κωνσταντινίδης & Τσιουρλής, 1999).

Η πρώτη κατηγορία αφορά πρώην δασικές εκτάσεις, οι οποίες εξαιτίας της ανθρώπινης κοινωνικοοικονομικής συμπεριφοράς, έχουν υποβαθμισθεί σε μη αναστρέψιμο βαθμό αφού οι σπορείς έχουν εξαφανισθεί και δεν υπάρχουν πλέον φυσικά αναγεννητικά αποθέματα (σπόροι, παραβλαστήματα κ.λ.π.).

Η δεύτερη αφορά τα μεσογειακά πευκοδάση, τα οποία εξαιτίας της δομής τους, των κλιματικών συνθηκών και της συμπεριφοράς των ανθρώπων καίγονται κατά τακτικά διαστήματα, τα μεσοδιαστήματα των οποίων είναι συνήθως μερικές δεκάδες χρόνια.

Εκείνο που καταγράφεται από τον ερευνητή είναι ότι υπάρχει μια έντονη εθνική αγωνία μόνο για την τύχη των καμένων πρόσφατα δασών, η οποία επιτείνεται από τις εικόνες της καταστροφής που καταγράφουν τα ΜΜΕ και από την παραπληροφόρηση που μεταφέρεται στον κόσμο από δημόσιες συζητήσεις που πραγματοποιούν οι μόνιμοι εθνικοί μας ανησυχούντες και έχοντες άποψη επί παντός επιστητού (ταυτότητες, σύνταγμα, πλημμύρες κ.λ.π.). Η πίεση που δημιουργείται στους πολίτες μεταφέρεται δυστυχώς στις δασικές υπηρεσίες, οι οποίες εντέλλονται να πραγματοποιήσουν ποσοτικές και όχι ποιοτικές αναδασώσεις, όπως θα δούμε στη συνέχεια.

Για τα νησιά μας όπου υπάρχει η απόλυτη αποδάσωση ποτέ δεν ακούσθηκε η παραμικρή διαμαρτυρία. Ακόμη και εκεί όπου, χάρη στο ζήλο μερικών ανθρώπων, επιχειρούνται αναδασώσεις περιορισμένης έκτασης, η έλλειψη του κοινωνικού ενδιαφέροντος μειώνει τα μέτρα προστασίας τους με αποτέλεσμα η γενεσιουργός αιτία αποδάσωσης, που είναι η κατσίκα, να παραμένει ανεξέλεγκτη. Τελικό αποτέλεσμα είναι από τη μια να δαπανώνται χρήματα, χωρίς ανάλογη απόδοση και από την άλλη οι περιοχές αναδασώσεων να εμφανίζονται ακόμη πιο διαταραγμένες από ό,τι ήταν πριν την προσπάθεια.

Σε ό,τι αφορά τις αναδασώσεις σε πρόσφατα καμένα μεσογειακά δάση, η θέση μας είναι απόλυτη. Είναι όχι μόνο περιττές, αλλά κυρίως είναι οικολογικά επιζήμιες. Το απόλυτο είναι συνήθως υπερβολικό, όμως η αποδοχή του είναι η μόνη ελπίδα για να διασώσουμε τα πυρόπληκτα δάση μας. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ώριμο δάσος μεσογειακού τύπου που κάηκε και δεν αναδασώθηκε, όταν προστατεύθηκε. Ποτέ…Και η αναφορά γίνεται σε μεσογειακού τύπου δάση, γιατί μόνο αυτά αποτελούν τα εύφλεκτα οικοσυστήματά μας.

Η Μεσογειακή βλάστηση συνυπάρχει με τις πυρκαγιές πολύ πριν εμφανισθεί ο άνθρωπος εμπρηστής. Στο πέρασμα των αιώνων δημιούργησε τέτοιες προσαρμογές που ξεπερνούν τις ανθρώπινες δυνατότητες αντίληψης και κατανόησής τους. Έτσι, οι μεσογειακοί θάμνοι διατηρούν κοιμώμενους οφθαλμούς λίγο κάτω από το έδαφος, οι οποίοι ενεργοποιούνται μόνο όταν το υπέργειο τμήμα καταστραφεί από πυρκαγιά ή κοπή. Λίγες μόνο ώρες μετά τη φωτιά, τα μεριστωματικά κύτταρα εγκαταλείπουν το λήθαργο και ενεργοποιούνται δίνοντας νέα παραβλαστήματα, ανανεωμένα και σφριγηλά.

Τα πεύκα από την άλλη διατηρούν ένα μεγάλο ποσοστό από την ετήσια παραγωγή κώνων για πολλά χρόνια επάνω στα κλαδιά, προστατεύοντας τους σπόρους με τα χονδρά καλύμματά τους. Μετά από το πέρασμα μιας φωτιάw, οι κώνοι ανοίγουν και διασπείρουν στο έδαφος τους σπόρους, οι οποίοι επιδεικνύουν ισχυρή βλαστητική ικανότητα. Υπολογίζεται ότι κάθε δένδρο ρίχνει στο έδαφος περισσότερους από 70.000 σπόρους τους οποίους σκορπά σε ακτίνα μέχρι και 4 στρέμματα.

Το πρόβλημα των αναδασώσεων καμένων εκτάσεων δεν έχει μόνο οικονομικές ή οικολογικές παραμέτρους, αλλά και κοινωνικές. Όταν διατίθενται εκατομμύρια ΕΥΡΩ για να κάνουμε αυτό που θα κάνει από μόνη της η φύση, είναι πιθανό να δημιουργήσει μια νέα ομάδα εμπρηστών, η οποία θα αποτελείται από αυτούς που επωφελούνται από αυτά τα χρήματα.

Μια υποκατηγορία προς αναδάσωση εκτάσεων αποτελούν οι περιοχές που διπλοκάηκαν σε σύντομο χρονικό διάστημα, όταν δηλαδή δεν υπάρχει διαθέσιμο αναγεννητικό υλικό. Η περίπτωση αυτή απαιτεί ιδιαίτερη προσέγγιση που ξεφεύγει από τα χρονικά όρια της ανακοίνωσης.

Προτάσεις:

  • Θα πρέπει η πολιτεία να στρέψει την προσοχή της στις αναδασώσεις των μόνιμα υποβαθμισμένων περιοχών και να τις διαφυλάξει.
  • Θα πρέπει να σταματήσουν όλες οι αναδασώσεις σε καμένα μεσογειακά δάση και τα κονδύλια να χρησιμοποιηθούν για τη φύλαξή τους.


3. Μύθος
: Υπάρχει στην πυρόπληκτη χώρα μας, έστω και υποτυπώδης, κεντρική εθνική πολιτική αναδασώσεων.
Πραγματικότητα
: Οι σχεδιασμοί γίνονται περιφερειακά και βασίζονται στο μεράκι, στα διαθέσιμα μέσα και τις γνώσεις των τοπικών υπαλλήλων που επιφορτίζονται με τους αναδασωτικούς χειρισμούς.

Παρά το ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται, λόγω των κλιματικών και κοινωνικών συνθηκών στις αποδασωμένες χώρες, εν τούτοις ακόμη και σήμερα δεν έχει αναπτυχθεί σε κεντρικό επίπεδο «εθνική πολιτική» αναβάθμισης των περιοχών που υποβαθμίζονται, η οποία να είναι υποχρεωτική ως προς την εφαρμογή της στην περιφέρεια.

Έτσι η μέθοδος αποκατάστασης, που ακολουθείται κατά περίπτωση, στις περιφερειακές δασικές μονάδες, εξαρτάται, από τις γνώσεις, τα μέσα και το μεράκι των υπαλλήλων που επιφορτίζονται τη συγκεκριμένη ευθύνη (Κωνσταντινίδης & Γκατζογιάννης, 2001).

Από την άλλη παίρνονται και υλοποιούνται αποφάσεις, ιδίως την μεταπυρική περίοδο όταν έχουν καεί επώνυμα περιαστικά δάση, συνήθως κάτω από την τρομακτική πίεση της κοινής γνώμης. Έτσι υλοποιούνται προγράμματα άμεσης αποκατάστασης, μέσα σε ελάχιστο χρόνο, χωρίς τους απαραίτητους σχεδιασμούς.

Προτάσεις:

  • Θα πρέπει άμεσα η πολιτεία να φροντίσει να δημιουργήσει προδιαγραφές αναδασώσεων. Θα πρέπει να καθορίσει βασικές αρχές, με υποχρεωτική εφαρμογή σε περιφερειακό επίπεδο, ώστε να σταματήσουν οι αυτοσχεδιασμοί, οι υποκειμενισμοί και κυρίως να δημιουργηθεί αίσθημα ευθύνης που θα αντλείται από τις ουσιαστικές γνώσεις, για όσους καλούνται να τις πραγματοποιήσουν.

4. Μύθος: Σχεδιάζονται ποιοτικές αναδασώσεις, όπου κύριο βάρος παίζει η επιλογή των κατάλληλων δασοπονικών ειδών για κάθε περιοχή.
Πραγματικότητα
: Σχεδιάζονται ποσοτικές αναδασώσεις, όπου το μοναδικό κριτήριο αποτελεί ο αριθμός των φυτών που φυτεύονται.

Μετά τα όσα αναφέρθηκαν προηγούμενα η απάντηση είναι ότι η επικρατούσα πρακτική είναι η εφαρμογή ποσοτικών και όχι ποιοτικών αναδασώσεων. Αυτό είναι αποτέλεσμα τόσο της αδυναμίας εφαρμογής των σύγχρονων τεχνολογιών που οδηγούν στη γνώση του αντικειμενικά ποιοτικού, όσο και στην πίεση της κοινής γνώμης, η οποία συχνά οδηγεί στην απόλυτα δικαιολογημένη αδιαφορία μιας κουρασμένης, ταλαιπωρημένης και παραγνωρισμένης στην προσφορά της δασικής υπηρεσίας, η οποία βρίσκει μάταιο πια να αντιδρά ενάντια σε ολόκληρο το έθνος, ακόμη και όταν αντιλαμβάνεται ότι αυτό που της ζητείται είναι ασύμβατο με τις οικολογικές αρχές.

Το μόνο που ενδιαφέρει τις προϊστάμενες κυβερνητικές αρχές, τους περιφερειάρχες, τους νομάρχες, τους δημάρχους και τους πολίτες είναι μόνο ο αριθμός από τους ανοιγμένους λάκκους. Η αντίθετη άποψη εκ μέρους της Δασικής Υπηρεσίας ή διαμαρτυρία, εκλαμβάνεται ως έλλειψη διάθεσης συνεργασίας, ικανότητας ή εργατικότητας και στιγματίζεται από όλους ενώ την περιθωριοποιεί ακόμη περισσότερο. Σε αυτό συνεργούν οι κάθε είδους «περιβαλλοντικοί σύλλογοι», οι μη «κυβερνητικοί οργανισμοί» που από πραγματική αγάπη για το δάσος ή από συγκεκαλυμμένα συμφέροντα, έρχονται με δικές τους πρωτοβουλίες να αντικαταστήσουν τις δασικές υπηρεσίες, πραγματοποιώντας τερατώδεις αναδασώσεις, οι οποίες είναι χρήσιμες μόνο για τις δημόσιες σχέσεις τους.

Προτάσεις:

  • Πρέπει να αφεθεί απερίσπαστη η Δασική Υπηρεσία να πραγματοποιήσει το έργο της που είναι η διαχείριση των δασών και όχι η εκτόνωση των κοινωνικών αγωνιών.
  • Πρέπει να σταματήσει δια νόμου η συμμετοχή σε αναδασώσεις άσχετων ατόμων και οι αναδασώσεις που γίνονται χωρίς την επιστημονική τεκμηρίωση (ποιοτική και ποσοτική).


5. Μύθος
: Γίνεται κεντρικός συντονισμός, σχεδιασμός και πρόβλεψη στα κρατικά φυτώρια, ώστε να υπάρχει πάντα κατάλληλο αναγεννητικό υλικό για αναδασώσεις σε πυρόπληκτες περιοχές.
Πραγματικότητα
: Oι κατά τόπους υπεύθυνοι παράγουν κατά βούληση φυτά που εξυπηρετούν κυρίως τις τοπικές ανάγκες των ιδιωτών.

Για να γίνουν οι αναδασώσεις απαραίτητη και λογική προϋπόθεση είναι η ύπαρξη αναγεννητικού υλικού. Για να αξιολογηθεί η ετοιμότητα των δασικών φυτωρίων καταγράφηκε το υλικό τους σε μια δεδομένη στιγμή (Νοέμβριος 1997). Όταν έγινε η καταγραφή λειτουργούσαν στη χώρα μας 48 κρατικά δασικά φυτώρια. Έγινε τυχαία επιλογή του 1/3 από αυτά (συνολικά 15).

Αξιολογώντας τις μετρήσεις γίνεται αντιληπτή η προτίμηση των υπευθύνων των δασικών φυτωρίων στην ψευδοακακία, η οποία αποτελεί το 16%, του συνολικού παραγόμενου φυτευτικού υλικού πανελληνίως. Ακολουθεί η μαύρη πεύκη, η οποία αποτελεί το 9% του συνόλου της παραγωγής. Στη συνέχεια ακολουθεί η παραγωγή του λιγγούστρου και της ακακίας Κωνσταντινουπόλεως, με ποσοστά 8% και 6% αντίστοιχα. Τα δύο αυτά είδη δεν ενδείκνυνται για αναδασώσεις, διότι επιβιώνουν σε συστάδες μόνο των αστικών πάρκων και κήπων. Έτσι, η αυξημένη παραγωγή τους οφείλεται μάλλον στη μεγάλη τους ζήτηση από ιδιώτες και τις υπηρεσίες των ΟΤΑ. Το ίδιο συμβαίνει και με τα σπάρτα τα οποία βέβαια βρίσκονται μεν αυτοφυή σε πολλά μεσογειακά οικοσυστήματα, όμως το παραγόμενο υλικό στα φυτώρια θεωρείται ιδιαίτερα υψηλό (5%) και προορίζεται για αισθητικές αναδασώσεις ή φυτεύσεις στα πρανή των μεγάλων δρόμων (Γκατζογιάννης, κ.άλ. 2001).

Η χαλέπιος και η τραχεία πεύκη κατέχουν το 6% και 5% της πανελλήνιας παραγωγής δενδρυλλίων στα κρατικά δασικά φυτώρια (η ετήσια παραγωγή φυταρίων των δύο αυτών πεύκων είναι πολύ μικρή σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες των αναδασώσεων στις πυρόπληκτες περιοχές). Σε σύνδεσμο 5Χ5, η συνολική εθνική παραγωγή δενδρυλλίων χαλεπίου πεύκης θα κάλυπτε μόλις 21.500 στρέμματα, δηλαδή θα μπορούσε να καλυφθεί μόνο η έκταση μιας μέτριας δασικής πυρκαγιάς. Η τραχεία είναι ακόμη λιγότερη. Το τρίτο θερμόβιο πεύκο, η κουκουναριά καλλιεργείται επίσης πολύ στα φυτώρια, καλύπτοντας το 4% της εγχώριας παραγωγής δενδρυλλίων. Τέλος, υψηλά ποσοστά παρουσίας στα φυτώρια έχουν και ο κλώνος της λεύκης Ι-214, όπως και η καρυδιά, αλλά τα δύο αυτά είδη δεν περιλαμβάνονται στη φυσική μεσογειακή βλάστηση.

Στον αντίποδα έχουμε τη χαμηλή προτίμηση σε ορισμένα βασικά είδη της μεσογειακής βλάστησης. Ο σχίνος, για παράδειγμα, που εμφανίζεται σε ολόκληρη σχεδόν τη χαμηλή βλαστητική ζώνη, οριοθετώντας με την παρουσία του την Oleo-lentiscetum, προτιμήθηκε μόλις σε ένα φυτώριο, όπου ευκαιριακά φυτεύτηκαν 100 φυτάρια, τα οποία θα κάλυπταν τις ανάγκες μόλις 7,500 στρεμμάτων. Το ίδιο συμβαίνει και με το πουρνάρι και τους υπόλοιπους μεσογειακούς θάμνους, οι οποίοι δεν μπορούν να καλύψουν ούτε 1,500 στρέμματα καμένης έκτασης (πίνακας 2). Αυτό συμβαίνει διότι δυστυχώς στη χώρα μας ακόμη οι διαχειριστές προτιμούν τις μονοκαλλιέργειες με δένδρα, και όπως ήδη αναφέρθηκε ο εμπλουτισμός με επιπλέον είδη γίνεται με αισθητικά και όχι οικολογικά κριτήρια (Κωνσταντινίδης & Γκατζογιάννης, 2001).

Οι διαχειριστές των κρατικών δασικών φυτωρίων, δείχνουν προτίμηση στα Ελληνικά δασικά είδη. Το 87% των καλλιεργούμενων ειδών αποτελούν είδη της Ελληνικής χλωρίδας ή έχουν προσαρμοσθεί άριστα σε αυτήν και φέρονται ως αυτόχθονα είδη. Η παραγωγή των ξενικών ειδών περιορίζεται συνήθως σε δένδρα και θάμνους που χρησιμοποιούνται σε καλλιεργούμενες εκτάσεις (κήπους, αστικά άλση κ.λ.π.), δηλαδή αντιμετωπίζεται το έλλειμμα της προσαρμογής από την περιποίηση. Επίσης μερικά από τα είδη αυτά χρησιμοποιούνται σε αισθητικές αναδασώσεις, κατά μήκος των μεγάλων δρόμων, σε πάρκα κ. α.

Εάν ληφθεί υπόψη ότι τα κρατικά φυτώρια τροφοδοτούν με υλικό όλες τις βλαστητικές ζώνες της χώρας, εκτιμάται ότι η αναλογία μεταξύ των ειδών που εμφανίζονται στην πυρόπληκτη μεσογειακή ζώνη και των υπολοίπων είναι ικανοποιητική, θα μπορούσε όμως να είναι και καλύτερη, αφού η μεσογειακή ζώνη είναι αυτή που εμφανίζει τις μεγαλύτερες ανάγκες φυτεύσεων. Από τη άλλη, εάν εφαρμοσθεί ορθολογική πολιτική στη διαχείριση των καμένων περιοχών, και οι καμένες εκτάσεις απλά προστατεύονται ευνοώντας τη φυσική αναγέννηση, τότε η αναλογία πρέπει να θεωρηθεί ιδιαίτερα ικανοποιητική. Όμως, οι συχνές πυρκαγιές των περιαστικών περιοχών, και μάλιστα με μεσοδιαστήματα που δεν δίνουν τη δυνατότητα παραγωγής σπόρων, θα δημιουργήσουν την ανάγκη ύπαρξης κατάλληλου φυτευτικού υλικού για τις μεταπυρικές αναδασώσεις.

Προτάσεις:

  • Η κατάσταση που επικρατεί στα κρατικά φυτώρια είναι ικανοποιητική. Θα μπορούσε όμως να αυξηθεί σημαντικά η παραγωγή μεσογειακών ειδών, ώστε να δοθεί η δυνατότητα στους διαχειριστές των καμένων εκτάσεων να εμπλουτίσουν τα οικοσυστήματα με όλα τα στοιχεία που έχουν όταν βρίσκονται σε φυσική κατάσταση.

6. Μύθος: Με τις αναδασώσεις δημιουργούνται ολοκληρωμένα βιώσιμα οικοσυστήματα με πλήρη σύνθεση ειδών, όπως αυτή καταγράφεται στη φύση.
Πραγματικότητα: Φυτεύονται μόνο δενδρώδη είδη, επειδή αυτά φαίνονται με το μάτι, ή δημιουργούνται τυχαίες μίξεις ειδών επειδή θεωρούνται αισθητικά ανώτερες.

Από την πρώτη ημέρα που άρχισαν οι αναδασώσεις στη χώρα μας μέχρι και σήμερα, το αποκλειστικό ενδιαφέρον δίνεται στη δημιουργία μονοκαλλιεργειών, ή δημιουργούνται μίξεις όχι με γνώμονα τις οικολογικές απαιτήσεις των φυτών, αλλά κυρίως με γνώμονα τις αισθητικές ανάγκες των ανθρώπων.

Δυστυχώς στη χώρα μας οι περισσότερες αναδασώσεις έχουν αποτύχει τελείως ή όσες επιζούν βρίσκονται σε οριακά επίπεδα αντοχής, διότι συνήθως παραβλέπεται η έννοια της δημιουργίας φυτοκοινωνικών σχηματισμών.

Στη φύση τα φυτά δεν αναπτύσσονται σε τυχαίες θέσεις, ούτε δημιουργούν τυχαίους συνδυασμούς. Η σύνθεση κάθε οικοσυστήματος διέπεται από αυστηρές νομοτέλειες, τις οποίες ο αναδασωτής δεν μπορεί να αγνοεί. Τα φυτά δημιουργούν τις κοινωνίες τους για να κάνουν από τη μια καλύτερη χρήση των εδαφικών στοιχείων και της ηλιακής ενέργειας και από την άλλη για να αυξάνουν τις άμυνές τους σε κάθε είδους κινδύνους και απειλές (Κωνσταντινίδης, 2003).

Όταν δημιουργούμε ένα νέο δάσος με ένα μόνο είδος είναι σαν να δημιουργούμε μια νέα πόλη με κατοίκους που ασκούν το ίδιο επάγγελμα (π.χ. να είναι μόνο γιατροί ή μόνο δάσκαλοι). Όσο δύσκολη είναι η επιβίωση αυτής της κοινότητας άλλο τόσο δύσκολη είναι η επιβίωση δασών με μόνο ένα είδος. Το πουρνάρι, για παράδειγμα, διατρυπά ευκολότερα το πετρώδες έδαφος και συμπαρασύρει βαθύτερα τις ρίζες του πεύκου. Η σουσούρα που αναπτύσσεται στα πλέον ακραία κλιματικά και εδαφικά περιβάλλοντα, δημιουργεί φαινόμενα αλληλοπάθειας και δεν επιτρέπει τους καταναλωτές νερού να αναπτυχθούν μέσα στην κοινότητά τους με αποτέλεσμα να εξοικονομείται νερό που χρησιμοποιείται από τον υπόλοιπο πληθυσμό.

Επίσης εδώ πρέπει να αναφερθούμε στη χρήση των ξενικών ειδών. Πολλά είδη που χρησιμοποιήθηκαν ξεράθηκαν πολύ γρήγορα μην αντέχοντας τις Ελληνικές τοπικές συνθήκες. Υπάρχουν και άλλα, όπως η παραθαλάσσια πεύκη, που έδειξαν για ένα διάστημα καλή συμπεριφορά και ανάπτυξη, όταν όμως υπήρξαν χρονιές με εξαιρετικά δυσμενείς κλιματικές συνθήκες δεν άντεξαν και νεκρώθηκαν. Είναι πρόσφατο το παράδειγμα στην περιοχή της Βόλβης όπου την περσινή χρονιά χιλιάδες δένδρα πάγωσαν εξαιτίας του παρατεταμένου παγετού εκείνης της χρονιάς.

Προτάσεις:

  • Πρέπει οι σχεδιασμοί των αναδασώσεων να αποβλέπουν στην αντιγραφή της φύσης. Μόνο η δημιουργία ολοκληρωμένων οικοσυστημάτων μπορεί να δώσει βιώσιμα οικοσυστήματα.
  • Με την ίδια λογική θα πρέπει να αποφεύγεται η απομάκρυνση του θαμνώδους ορόφου σε φυσικά οικοσυστήματα προκειμένου να μειωθεί ο κίνδυνος πυρκαγιάς. Το αποτέλεσμα είναι το ίδιο.
  • Πρέπει να αποφεύγεται η χρήση ξενικών ειδών, αφού στην πραγματικότητα δεν συντρέχει κανείς λόγος γι’ αυτό.
  • Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι τα δασικά οικοσυστήματα είναι ζωντανοί οργανισμοί που διέπονται από φυσικούς νόμους και δεν είναι τεχνικά έργα τα οποία όταν καταστρέφονται θα ξανακατασκευασθούν σε μικρό χρονικό διάστημα, ωραιότερα και μεγαλύτερα.

7. Μύθος: Η φύτευση δύσφλεκτων φυλλοβόλων δένδρων σε εύφλεκτες περιοχές, αυξάνει την αντοχή σε πυρκαγιές.
Πραγματικότητα: Κανένα φυλλοβόλο δένδρο δεν μπορεί να αναπτυχθεί στα ακραία μεσογειακά περιβάλλοντα.

Τα τελευταία χρόνια γεννήθηκε η ιδέα, ότι αφού τα πεύκα είναι εύφλεκτα γιατί να μην τα αντικαταστήσουμε με φυλλοβόλα που θεωρούνται και είναι περισσότερο δύσφλεκτα. Δυστυχώς, υπήρξαν προσπάθειες υλοποίησης. Όμως για να αντιληφθούμε το μέγεθος του σφάλματος θα πρέπει να κατανοήσουμε τον τρόπο που γίνονται οι φυσικές βλαστητικές ζωνώσεις στη χώρα μας. Τα αείφυλλα σε ολόκληρη τη μεσογειακή ζώνη κατέχουν τη χαμηλή ζώνη, οι θερμόβιες φυλλοβόλες δρεις την αμέσως ανώτερη, η οξιά την παραπάνω κ.ο.κ.

Η διαμόρφωση των βλαστητικών ζωνών δεν είναι τυχαία. Έχει σχέση με τη θερμοκρασία του αέρα στα διάφορα ύψη και η σχέση της με τις βροχοπτώσεις. Η αείφυλλη βλάστηση διαμόρφωσε μηχανισμούς προσαρμογής που δεν διαθέτουν τα φυλλοβόλα είδη (αειφυλλία, σκληροφυλλία, κλείσιμο στομάτων, αλληλοπάθεια κ.λ.π.). Τα φυλλοβόλα είδη είναι αδύνατον να επιβιώσουν στη μακρά ξηρή θερινή περίοδο του μεσογειακού κλίματος. Οι ανάγκες τους σε νερό δεν ικανοποιούνται από τις χειμερινές βροχές, που σπάνια και αυτές ξεπερνούν τα 550 χιλιοστά το χρόνο.

Προτάσεις:

  • Δεν πρέπει να γίνεται καμιά απολύτως προσπάθεια αλλαγής της βλάστησης σε καμιά ζώνη.
  • Πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι προσαρμογές των φυτών που είναι δημιουργήματα εκατομμυρίων χρόνων και να μην γίνονται αναδασώσεις με αφελείς οικολογικές απλουστεύσεις. Πολλές περιαστικές περιοχές έχουν κυριολεκτικά κακοποιηθεί από αυτού του είδους τις λογικές.

8. Μύθος: Ο σχεδιασμός των αναδασώσεων γίνεται με νηφάλιο τρόπο από τις Δασικές Υπηρεσίες.
Πραγματικότητα
: Όλα λειτουργούν κάτω από μια τρομακτική πίεση της κοινής γνώμης και των τοπικών κοινωνιών και δεν δίνεται κανένας χρόνος ορθολογικών σχεδιασμών.

Οι μεταπολεμικές γενεές μεγάλωσαν κυρίως σε πόλεις. Παλιότερα υπήρχε η δυνατότητα επαφής με τη φύση, η γνώση από πρώτο χέρι πολλών οικολογικών αρχών που καταγράφονταν στο υποσυνείδητο και γενικά οι πολίτες γνώριζαν πολλά περισσότερα για τα δασικά οικοσυστήματα από ό,τι σήμερα.

Τα τελευταία χρόνια η κατάσταση άλλαξε. Οι συνθήκες ζωής και ιδιαίτερα η καθημερινή πίεση των νέων ανθρώπων για να αποκτήσουν περισσότερα εφόδια για τη ζωή τους δημιούργησε ανθρώπους που η μόνη πληροφόρηση που έχουν για τα δάση είναι αυτά που μεταδίδουν τα ΜΜΕ, τα οποία εκ των πραγμάτων βασίζουν την επιτυχία τους στην κακή είδηση και στην υπερβολή. Τα καμένα δένδρα, οι γκρίζες στάχτες, οι φλόγες και οι καπνοί κυριαρχούν στα θερινά δελτία ειδήσεων, αυξάνοντας το άγχος της επιβίωσης.

Δυστυχώς, απλές λογικές, όπως εάν οι πυρκαγιές είναι καταστροφικές για τα δάση, τι καίνε κάθε χρόνο; Γιατί η χώρα μας διατηρεί ακόμη δάση και δεν αποτελούμε μια ακόμη έρημο;, δεν τίθονται υπό συζήτηση.

Δυστυχώς η πληροφόρηση για τόσο σημαντικά θέματα μεταφέρεται μέσα από συζητήσεις που οργανώνονται και στις οποίες παίρνουν μέρος πάντα οι ίδιοι: πολιτικοί, νομικοί, μηχανικοί, ιερείς εξωτερικεύουν τις δικές τους ανασφάλειες που και αυτές προέρχονται από τη κακή πληροφόρηση των ιδίων. Η ανακύκλωση των υπερβολών τρομοκρατούν τους πολίτες που απαιτούν με πάθος αναδασώσεις για να σωθούν τα δάση. Αναδασώσεις με τον τρόπο που αναφέρθηκαν μέχρι τώρα. Αποτέλεσμα οι μεταπυρικές παρεμβάσεις να προκαλούν πολύ μεγαλύτερες ζημιές στα οικοσυστήματα από ό,τι οι ίδιες οι φωτιές.

Η νηφαλιότητα και οι συμβουλές των επιστημόνων δεν εισακούγονται γιατί απλούστατα δεν δημοσιεύονται. Η ελπίδα δεν είναι καταστροφική και δεν πουλά στα ΜΜΕ. Έτσι, γαλουχούμε τη νέα γενεά από τη μια να αυξάνει τα προσόντα της για να ζήσει καλύτερα το μέλλον και από την άλλη να της υποβάλλουμε την ιδέα ότι το μέλλον αυτό δεν θα υπάρχει αφού η έρημος θα απλωθεί παντού, το φαινόμενο του θερμοκηπίου θα κάψει τα πάντα, η όξινη βροχή θα νεκρώσει τα δένδρα και η τρύπα του όζοντος δεν θα αφήσει τίποτε ζωντανό.

Προτάσεις:

  • Θα πρέπει να ενημερωθεί άμεσα ο πληθυσμός της γης για τις πραγματικές οικολογικές παραμέτρους που πρέπει να διέπουν τις αναδασώσεις. Θα πρέπει να αναληφθεί μια σταυροφορία ουσιαστικής πληροφόρησης σε όλα τα επίπεδα της κοινωνικής μας δομής, πολίτες και πολιτικούς χωρίς να εξαιρούνται από αυτήν ούτε οι δασικοί όλων των βαθμίδων που επιφορτίζονται το τελικό έργο των αναδασώσεων.
  • Πρέπει οι αναδασώσεις να γίνονται όταν πρέπει να γίνονται και τότε να προηγείται μακρόχρονος σχεδιασμός που θα είναι αποτέλεσμα της μελέτης των βασικών παραγόντων του περιβάλλοντος που επηρεάζουν την επιτυχία των αναδασώσεων.


Επίλογος

Ίσως μερικοί να θεωρήσετε υπερβολική ή αυστηρή την εισήγηση. Μπορεί να έχετε και δίκιο. Όμως πώς να εξηγήσει κανείς ότι ένας σεβάσμιος γέροντας, ο Φουκουόκα, από την μακρινή Ιαπωνία έπεισε ολόκληρο τον κρατικό μηχανισμό και την Ελληνική κοινωνία ότι μπορεί να πρασινίσει τη χώρα μας; (Οικονόμου, 1998) Θυμηθείτε τη Βεγορίτιδα! Εκατό χιλιάδες στρέμματα γης του διέθεσε η πολιτεία για να εφαρμόσει μεθόδους που πουθενά προηγούμενα δεν χρησιμοποιήθηκαν και εκατοντάδες εθελοντές προσφέρθηκαν να βοηθήσουν λοιδορώντας αυτούς που διαμαρτύρονταν. Φυσικά η Βεγορίτιδα παραμένει ένας ξερότοπος, όμως σήμερα κανείς δεν θυμάται το γεγονός, δημιουργώντας μελλοντικά πεδία δράσεων σε νέους θαυματοποιούς.

Το ότι τα αποτελέσματα των κακών αναδασωτικών χειρισμών τα εισπράττουν οι επόμενες γενεές, πρέπει να μας κάνει ακόμη πιο αυστηρούς με τους εαυτούς μας. Ακόμη σημαντικότερο ότι βρισκόμαστε σε ένα ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα και οφείλουμε να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους. Με στρουθοκαμιλισμούς και ωραιοποιήσεις καταστάσεων απλά θα αναπλάθουμε ένα κακό μοντέλο στη βασικότερη ανθρώπινη παρέμβαση στη φύση που είναι οι αναδασώσεις.

Βιβλιογραφία

Αθανασιάδης, Η.Ν. 1986.Δασική φυτοκοινωνιολογία. Εκδ. Γιαχούδη-Διαπούλη. Θεσσαλονίκη. 120. σελ.
McLean, R.C. & W.R. Ivimay Cook. 1968. Practical field ecology. G.Allen & Unwin LTD. London. 215 p.
Γκατζογιάννης, Σ. & Ν. Γκολέτσος. 2001. Η διαχείριση των δασών στην Ελλάδα, σύγχρονες αναγκαιότητες. Πρακτικά Επιστημονικής Ημερίδας: Ανάπτυξη και προστασία δασών-Δασική εργασία. Θεσ/νίκη 1-2-2001: 49-56
Γκατζογιάννης, Σ., Α. Καραλίβανος, Π. Κωνσταντινίδης, Ν. Γρηγοριάδης. 2001. Τελική Έκθεση του Προγράμματος ‘Εγκατάσταση συστήματος παρακολούθησης των εξελίξεων στο περιαστικό δάσος Θεσσαλονίκης και Κατάρτιση μελέτης επιλογής δασικών ειδών για αναδασώσεις σε πυρόπληκτες περιοχές (1998-2001) (Τεύχη 2.).
Κωνσταντινίδης, Ν.Π. & Ν. Η. Αθανασιάδης. 1988. Αναγνώριση φυτι­κών κοινωνιών με τη βοήθεια αεροφωτογραφιών και κλείδων. Πρακτικά Διε­θνούς Συνεδρίου “Σύγχρονες εφαρμογές τηλεπισκόπισης” Θεσσαλονίκη. Σελ.223-232
Κωνσταντινίδης, Π. και Τσιουρλής, Γ. 1999. Η πραγματική διάσταση του φαινομένου των δασικών πυρκαγιών στην Ελλάδα. “Πυροσβεστική Επιθεώρηση”. 74: 29-32.
Κωνσταντινίδης, Π. 2001. Φωτιές, η καταστροφή και η αναγέννηση των Ελληνικών δασών. Περιοδικό ΓΑΙΟΡΑΜΑ. Τεύχος 41ο. Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2001. Σελ: 144-181.
Κωνσταντινίδης, Π. & Σ. Γκατζογιάννης.2001. Επιλογή δασικών ειδών για αναδασώσεις σε πυρόπληκτες περιοχές (με εκτενή εισαγωγή στο πρόβλημα των δασικών πυρκαγιών στην Ελλάδα). Χορηγός έκδοσης: Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο. Θεσσαλονίκη. 182 σελ.
Κωνσταντινίδης, Π. 2003. Μαθαίνοντας να ζούμε με τις δασικές πυρκααγιές. Εκδόσεις Χριστοδουλίδη. Θεσσαλονίκη. 312 σελ.
Οικονόμου, Ν. 1998. Φέρνει… σπόρους ανατέλλοντος ηλίου. Εφημερίδα «Αγγελιοφόρος» 16-3-98.


Leave a comment »

Αλλαγή του κλίματος (IΙΙ)

  • Αλλαγή του κλίματος (Ι)
  • Αλλαγή του κλίματος (ΙΙ)
  • Η ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ

    - Τα στρώματα πολικού πάγου λιώνουν καθημερινά. Η θαλάσσια περιοχή που καλύπτεται από τον αρκτικό πάγο στον Βόρειο Πόλο συρρικνώθηκε κατά 10% τις τελευταίες δεκαετίες και το πάχος του πάγου που βρίσκεται πάνω από τη στάθμη του νερού μειώθηκε κατά 40% περίπου. Στην αντίθετη άκρη του κόσμου, το στρώμα πάγου που καλύπτει την ήπειρο της Ανταρκτικής έχει καταστεί ασταθές.

    - Οι παγετώνες υποχωρούν. Πιθανότατα, το 75% των παγετώνων των Ελβετικών Άλπεων θα έχουν εξαφανιστεί μέχρι το 2050. Οι επιχειρηματίες του κέντρου σκι του Άντερματ στην Ελβετία εξετάζουν τρόπους κάλυψης του παγετώνα του Gurschen, μιας δημοφιλούς για τους σκιέρ περιοχής, με ένα τεράστιο μονωτικό πλαστικό κάλυμμα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, ούτως ώστε να αναστείλουν το λιώσιμο και τη διολίσθησή του.

    - Όσο λιώνουν τα στρώματα πάγου τόσο ανεβαίνει η στάθμη της θάλασσας. Έχει ήδη ανέβει κατά 15-25 cm (ανάλογα με τη μέτρηση) τον τελευταίο αιώνα και προβλέπεται να ανέβει και άλλα 88 cm μέχρι το 2100. Αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα να πλημμυρίσουν νησιά και παράκτιες περιοχές χαμηλού υψομέτρου, όπως οι Μαλβίδες, το Δέλτα του Νείλου στην Αίγυπτο, καθώς και το Μπανγκλαντές. Στην Ευρώπη, κινδυνεύουν περίπου 70 εκατ. κάτοικοι των παρακτίων περιοχών αλλά και στην ενδοχώρα των παράκτιων ζωνών, το δε θαλάσσιο νερό θα εισχωρούσε και θα κατέστρεφε το καλλιεργούμενο έδαφος και τα αποθέματα γλυκού νερού.

    - Εάν έλιωνε το τεράστιο στρώμα πάγου της Γροιλανδίας, κάτι που θα μπορούσε να συμβεί τους επόμενους αιώνες, η στάθμη της θάλασσας θα ανέβαινε κατά 7 m περίπου.

    - Η αλλαγή του κλίματος προκαλεί ακραία καιρικά φαινόμενα όπως καταιγίδες, πλημμύρες, ξηρασίες και καύσωνες. Την τελευταία δεκαετία τριπλασιάστηκαν σε σύγκριση με τη δεκαετία του 1960 οι καιρικές θεομηνίες, κυρίως οι πλημμύρες και οι ανεμοθύελλες, στον κόσμο. Οι εν λόγω καταστροφές όχι μόνο προκαλούν πολλές ζημιές, αλλά και ανεβάζουν σε δυσθεώρητα ύψη το κόστος των ασφαλίσεων.

    - Ήδη το νερό σπανίζει σε πολλές περιοχές του κόσμου. Περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πληθυσμού, δηλαδή 1,2 δισ. άτομα, δεν έχουν πρόσβαση σε καθαρό πόσιμο νερό. Εάν οι παγκόσμιες θερμοκρασίες υπερβούν κατά 2,5ο Κελσίου τα προβιομηχανικά επίπεδα, άλλα 2,4 έως 3,1 δισ. άτομα παγκοσμίως θα υποφέρουν πιθανότατα από έλλειψη νερού.

    - Επίσης, μια αύξηση της θερμοκρασίας κατά 2,5ο Κελσίου θα εξέθετε 50 εκατ. άτομα στο ενδεχόμενο πείνας, πέραν των 850 εκατ. ατόμων που υποφέρουν σήμερα από χρόνια πείνα. Στην Ευρώπη, η καλλιεργητική περίοδος επιμηκύνθηκε κατά δέκα ημέρες μεταξύ του 1962 και του 1995. Ενώ το φαινόμενο αυτό ωφέλησε τη γεωργία στη Βόρεια Ευρώπη, ακόμη και εκεί οι παραγωγές θα αρχίσουν να μειώνονται μόλις οι θερμοκρασίες αυξηθούν πέραν των 2ο Κελσίου πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα.

    - Ενδέχεται να εμφανιστούν επιδημίες τροπικών ασθενειών, όπως η ελονοσία, επειδή θα αυξηθεί η επιφάνεια της γης όπου οι κλιματικές συνθήκες ευνοούν το κουνούπι – φορέα της ελονοσίας. Μια αύξηση της θερμοκρασίας κατά 2ο Κελσίου θα εξέθετε σε κίνδυνο άλλα 210 εκατ. άτομα, πέραν των ήδη εκτεθειμένων.

    - Από το 2070 περίπου και μετά, η Ευρώπη πιθανότατα θα πλήττεται ανά διετία από καύσωνα ανάλογο εκείνου του 2003. Ο θερινός καύσωνας του 2003 συνέβαλε στον πρόωρο θάνατο 20,000 Ευρωπαίων, προκάλεσε μεγάλης κλίμακας δασικές πυρκαγιές στη νότια Ευρώπη και γεωργικές ζημιές άνω των 10 δισ. ευρώ.

    - Πολλά ζώα και φυτά δεν θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν με επιτυχία την αλλαγή των θερμοκρασιών, ούτε θα μπορέσουν να μετακινηθούν σε περιοχές με κατάλληλο για αυτά κλίμα. Από μια ανησυχητική μελέτη που εκπονήθηκε προκύπτει ότι η αλλαγή του κλίματος θα μπορούσε να οδηγήσει στην εξαφάνιση του ενός τρίτου των ειδών της γης μέχρι το 2050. Ιδιαίτερα απειλούνται θηλαστικά και πτηνά που ζουν σε ψυχρά κλίματα, όπως οι πολικές αρκούδες, οι φώκιες, οι θαλάσσιοι ίπποι και οι πιγκουίνοι. Στο δάσος του Αμαζονίου, οι επιστήμονες παρατήρησαν ότι τα μεγαλύτερα, και με ταχύτερους ρυθμούς αναπτυσσόμενα δένδρα που απορροφούν περισσότερο CO2 αναπτύσσονται εις βάρος άλλων φυτικών ειδών.

    - Σε πιο μακροπρόθεσμη βάση, οι εκτεταμένες κλιματικές αλλαγές ενδέχεται να οδηγήσουν σε περιφερειακές συγκρούσεις, λοιμούς και μετακινήσεις προσφύγων, στο μέτρο που θα σπανίζουν τα τρόφιμα καθώς και οι υδατικοί και ενεργειακοί πόροι.

    - Ένα άλλο καταστροφικό ενδεχόμενο θα ήταν η αναστολή της ροής του Ρεύματος του Κόλπου, το οποίο μεταφέρει θερμά ύδατα στις βόρειες περιοχές του Ατλαντικού – ένα σενάριο που χρησιμοποιήθηκε στην ταινία του 2003 “Η μεθαυριανή ημέρα” (Τhe day after tomorrow). Ενώ ένα τέτοιο ενδεχόμενο είναι μάλλον απίθανο να υλοποιηθεί τον αιώνα που διατρέχουμε, οι επιστήμονες συμφωνούν ότι εάν υλοποιείτο θα ακύρωνε τις θερμαντικές τάσεις στη βορεία Ευρώπη και θα είχε ως αποτέλεσμα την εμφάνιση πολύ ψυχρότερου κλίματος στις περιοχές αυτές.

    ΤΙ ΜΠΟΡΕΙΣ ΕΣΥ (ΩΣ ΑΤΟΜΟ) ΝΑ ΚΑΝΕΙΣ

    Η αλλαγή του κλίματος είναι παγκόσμιο πρόβλημα’ παρ’ όλα αυτά, ο καθένας από μας μπορεί να συμβάλει στην ανατροπή της κατάστασης. Ακόμη και μικρές αλλαγές στη συμπεριφορά μας μπορούν να συμβάλλουν στην αποτροπή εκπομπών αερίων θερμοκηπίου, χωρίς μάλιστα να επηρεάζεται η ποιότητα της ζωής μας. Επιπλέον δε οι αλλαγές αυτές μας οδηγούν στην εξοικονόμηση χρημάτων.

    - Ανακύκλωνε τα αντικείμενα. Η ανακύκλωση ενός κιλού παλιών κουτιών αλουμινίου απαιτεί το ένα – μόλις – δέκατο της ενεργειακής κατανάλωσης που απαιτείται για να παραχθούν εξαρχής νέα κουτιά, και τα εργοστάσια χρησιμοποιούν πολύ λιγότερη ενέργεια για να παράγουν χαρτί από παλιές εφημερίδες απ’ ό,τι από χαρτοπολτό.

    - Όταν ετοιμάζεις ένα ζεστό ρόφημα, βράσε μόνο την ποσότητα του νερού που χρειάζεται γι’ αυτό.

    - Εξοικονόμησε ζεστό νερό κάνοντας ντους και όχι κανονικό μπάνιο σε μπανιέρα – το ντους απαιτεί το ένα τέταρτο της ενέργειας ενός μπάνιου σε μπανιέρα.

    - Μην ξεχνάς να σβήνεις τα φώτα όταν δεν τα χρειάζεσαι. Τα νοικοκυριά είναι υπεύθυνα για το 30% της κατανάλωσης ηλεκτρισμού στην ΕΕ’ ως εκ τούτου, εάν όλοι εξοικονομούσαμε ηλεκτρισμό, το όφελος θα ήταν τεράστιο.

    - Όταν αγοράζεις νέους ηλεκτρικούς λαμπτήρες, διάλεξε αυτούς που εξοικονομούν ενέργεια – διαρκούν περισσότερο και χρησιμοποιούν το ένα πέμπτο του ηλεκτρισμού που καταναλώνουν οι συμβατικοί λαμπτήρες.

    - Μην αφήνεις την τηλεόραση, το συγκρότημα στέρεο και τον υπολογιστή στη θέση “αναμονής”, όταν δηλαδή ανάβει ένα μικρό λαμπάκι. Κατά μέσον όρο, μια συσκευή τηλεόρασης χρησιμοποιεί το 45% της ενέργειάς της στη θέση αναμονής. Εάν όλοι οι Ευρωπαίοι απέφευγαν να αφήνουν τις συσκευές τους στη θέση αναμονής, θα εξοικονομείτο ηλεκτρικό ρεύμα ικανό να τροφοδοτήσει μια χώρα του μεγέθους του Βελγίου.

    - Επίσης, μην αφήνεις στην πρίζα το φορτιστή του κινητού τηλεφώνου σου όταν δεν το φορτίζεις. Εάν αφήνεις το φορτιστή στη πρίζα, το 95% του ηλεκτρισμού χάνεται, ενώ μόνο 5% χρησιμοποιείται για την πραγματική φόρτιση του τηλεφώνου σου.

    - Όταν εσύ ή οι γονείς σου αγοράζετε μια νέα ηλεκτρική συσκευή, λόγου χάριν ένα ψυγείο ή πλυντήριο, βεβαιωθείτε ότι φέρει την ένδειξη “Α” στην ευρωπαϊκή ετικέτα, η οποία χαρακτηρίζει την ενεργειακή απόδοση, και την οποία κάθε συσκευή οφείλει να φέρει. Η ένδειξη “Α” σημαίνει ότι η συγκεκριμένη συσκευή είναι εξαιρετικά αποδοτική από ενεργειακής πλευράς.

    - Αναζήτησε τα προϊόντα που φέρουν το ευρωπαϊκό οικολογικό σήμα, σύμβολο του οποίου είναι ένα μικρό λουλούδι, στα μαγαζιά και τα σούπερ μάρκετ. Αυτό σημαίνει ότι τα συγκεκριμένα προϊόντα έχουν κατασκευαστεί βάσει αυστηρών περιβαλλοντικών προτύπων.

    - Μην υπερθερμαίνετε το σπίτι σας. Η μείωση της θερμοκρασίας στο εσωτερικό του σπιτιού σας κατά έναν μόνο βαθμό Κελσίου μπορεί να περιορίσει κατά 7% τον ενεργειακό λογαριασμό της οικογένειάς σας.

    - Όταν αερίζετε το δωμάτιό σας, αφήνετε ανοικτό για λίγα λεπτά το παράθυρο και στη συνέχεια ξανακλείστε το, αντί να αφήνετε τη θερμότητα να διαφεύγει για μεγάλο χρονικό διάστημα.

    - Τα ιδιωτικά αυτοκίνητα είναι υπεύθυνα για το 10% των εκπομπών CO2 της ΕΕ. Τα μαζικά μέσα συγκοινωνίας, τα ποδήλατα και το βάδισμα είναι φθηνότερες και υγιέστερες εναλλακτικές επιλογές.

    - Εάν οι γονείς σας πρόκειται να αγοράσουν ένα νέο αυτοκίνητο, ζητήστε από αυτούς να αγοράσουν ένα μικρό και οικονομικό – από πλευράς καυσίμων – μοντέλο. Βάσει της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, οι κατασκευαστές αυτοκινήτων είναι υποχρεωμένοι να ενημερώνουν τους υποψήφιους αγοραστές για τις ποσότητες CO2 που εκπέμπουν τα αυτοκίνητά τους.

    - Οι πτήσεις αποτελούν την ταχύτερα αναπτυσσόμενη πηγή εκπομπών CO2. Όμως για αποστάσεις μερικών μόνο εκατοντάδων χιλιομέτρων είναι καλύτερο να κάνεις χρήση εναλλακτικών επιλογών, όπως είναι το τρένο ή το λεωφορείο.

    - Φύτεψε ένα δένδρο στο σχολείο, στον κήπο ή τη γειτονιά σου. Καλώς εχόντων των πραγμάτων, πέντε δένδρα απορροφούν περίπου 1 τόνο CO2 κατά τη διάρκεια της ζωής τους.

    ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΕΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ

  • Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Περιβάλλοντος
  • Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος
  • Σύμβαση-Πλαίσιο του ΟΗΕ για τις Κλιματικές Αλλαγές και το Πρωτόκολλο του Κιότο
  • Διακυβερνητική Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίματος
  • Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον
  • The Climate Group (ομάδα για το κλίμα)
  • WWF
  • Greenpeace
  • Αντίγραφα της ανά χείρας έκδοσης διατίθενται ή φορτώνονται μέσω του ακόλουθου συνδέσμου:

  • PUBLICATIONS CATALOGUE
  • Δειτε και:

  • Kids for future
  • Check out these 10 easy ways you can protect nature!
  • Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή Γενική Διεύθυνση Περιβάλλοντος – Ευρωπαϊκές Κοινότητες, 2006

  • europa
  • Leave a comment »

    Αλλαγή του κλίματος (IΙ)

     

  • Αλλαγή του κλίματος (Ι)
  • TI ΜΕΤΡΑ ΠΑΙΡΝΟΥΝ ΟΙ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΙΣ

    Τη δεκαετία του 1980 αυξάνονταν οι ενδείξεις αλλαγής του κλίματος. Οι κυβερνήσεις συνειδητοποίησαν το μέγεθος του προβλήματος καθώς και την ανάγκη να λάβουν σχετικά μέτρα. Συνειδητοποίησαν επίσης ότι ήταν υποχρεωμένες να συνεργαστούν προκειμένου να έχουν κάποια ελπίδα επιτυχίας. Η αλλαγή του κλίματος είναι παγκόσμιο πρόβλημα επειδή όλες οι χώρες συμβάλλουν, στον ένα ή τον άλλον βαθμό, στις εκπομπές αερίων θερμοκηπίου και όλες οι χώρες υφίστανται τις σχετικές συνέπειες. Εξάλλου, καμία χώρα δεν είναι σε θέση να επιλύσει από μόνη της το πρόβλημα.

    Η ΣΥΜΒΑΣΗ – ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΩΝ ΗΝΩΜΕΝΩΝ ΕΘΝΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ

    Το 1992, οι κυβερνήσεις υιοθέτησαν τη Σύμβαση – Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Αλλαγή του Κλίματος (UNFCCC). Μέχρι στιγμής, η διεθνής αυτή συμφωνία έχει γίνει επισήμως δεκτή από 189 χώρες – σχεδόν όλες τις χώρες του κόσμου. Τελικός στόχος της σύμβασης είναι:

    η σταθεροποίηση των ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων αερίων θερμοκηπίου σε επίπεδα που θα αποτρέψουν επικίνδυνες ανθρωπογενείς παρεμβάσεις στο κλιματικό σύστημα. Τα επίπεδα αυτά πρέπει να επιτευχθούν σε κατάλληλα χρονικά όρια, ούτως ώστε τα οικοσυστήματα να κατορθώσουν να προσαρμοστούν φυσιολογικά στην αλλαγή του κλίματος, να εξασφαλιστεί η επάρκεια της παραγωγής τροφίμων και να καταστεί δυνατή η συνέχιση της οικονομικής ανάπτυξης κατά τρόπο αειφόρο.

    Στο πλαίσιο της σύμβασης, οι 189 κυβερνήσεις παρακολουθούν και υποβάλλουν εκθέσεις σχετικές με τα αέρια θερμοκηπίου που παράγουν, επεξεργάζονται στρατηγικές σχετικές με την αλλαγή του κλίματος και βοηθούν τις φτωχότερες χώρες να αντιμετωπίσουν την αλλαγή του κλίματος. Συναντώνται μία φορά το χρόνο προκειμένου να εξετάσουν ζητήματα και να λάβουν αποφάσεις για τα επόμενα βήματα. Η σύμβαση σχεδιάστηκε υπό μορφή πλαισίου, υπό το οποίο θα συμφωνηθούν στο μέλλον περαιτέρω μέτρα.

    ΤΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΤΟΥ ΚΙΟΤΟ

    Το 1997, στην ιαπωνική πόλη του Κιότο, οι κυβερνήσεις προχώρησαν στο επόμενο βήμα και κατέληξαν στο σημαντικό πρωτόκολλο του Κιότο. Η συνθήκη αυτή δεσμεύει τις εκβιομηχανισμένες χώρες που συμμετέχουν σε αυτό να περιορίσουν – ή και να μειώσουν – τις οικείες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου και να επιτύχουν συγκεκριμένους στόχους εκπομπών μέχρι το 2012. Σε κάθε χώρα αντιστοιχεί ένας στόχος.

    Το πρωτόκολλο του Κιότο εστιάζεται στις εκβιομηχανισμένες χώρες, επειδή αυτές ευθύνονται για το μεγαλύτερο μέρος των εκπομπών αερίου θερμοκηπίου στο παρελθόν και στο παρόν και, εξάλλου, διαθέτουν την τεχνογνωσία και τους χρηματικούς πόρους για να τις περιορίσουν. Λόγου χάριν, οι ποσότητες αερίων θερμοκηπίου που παράγονται στην ΕΕ ανέρχονται σε 11 τόνους ανά πολίτη ετησίως, ενώ στις αναπτυσσόμενες χώρες η ποσότητα αυτή ανέρχεται μόνο σε 1 τόνο ανά πολίτη ετησίως.

    Το πρωτόκολλο του Κιότο ετέθη σε ισχύ στις 16 Φεβρουαρίου 2005. Μέχρι στιγμής 150 κυβερνήσεις, συμπεριλαμβανομένου του συνόλου των 25 χωρών ΕΕ, το έχουν επισήμως προσυπογράψει (κυρώσεις του πρωτοκόλλου μέχρι τις 29 Απριλίου 2005). 36 από τις εν λόγω χώρες είναι εκβιομηχανισμένες και έχουν στόχους τύπου Κιότο, οι περισσότεροι από τους οποίους απαιτούν μείωση των αερίων θερμοκηπίου της τάξεως του 5 έως 8% σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990, έως το 2012. Μόνο οι ΗΠΑ και η Αυστραλία αποφάσισαν να μη συμμετάσχουν στο πρωτόκολλο του Κιότο, μολονότι αρχικά σχεδίαζαν να συμμετάσχουν.

    Το πρωτόκολλο του Κιότο συνιστά απλώς ένα πρώτο βήμα – ακόμη και την εποχή της διαπραγμάτευσής του ήταν σαφές ότι δεν αρκούσε για να αναστείλει την αλλαγή του κλίματος. Το πρωτόκολλο όμως είναι πολύ σημαντικό επειδή διαλαλεί στον υπόλοιπο κόσμο ότι η μεγάλη πλειονότητα των εκβιομηχανισμένων εθνών είναι πρόθυμη να αλλάξει πορεία προκειμένου να σώσει το κλίμα του πλανήτη. Επίσης, θέσπισε διάφορους μηχανισμούς στο πλαίσιο των οποίων οι χώρες συνεργάζονται για τον περιορισμό των εκπομπών, γεγονός που θα περιορίσει το σχετικό κόστος.

    ΠΟΙΑ ΜΕΤΡΑ ΠΑΙΡΝΕΙ Η ΕΕ

    Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται στην πρωτοπορία της παγκόσμιας προσπάθειας για την αντιμετώπιση της αλλαγής του κλίματος. Είναι πεπεισμένη ότι μια μείζων οικονομική δύναμη οφείλει να ηγείται δίνοντας το παράδειγμα.

    Κατά τις διαπραγματεύσεις του πρωτοκόλλου του Κιότο οι 15 χώρες που συνιστούσαν τότε την ΕΕ, υιοθέτησαν έναν ιδιαίτερα φιλόδοξο στόχο: να μειώσουν μέχρι το 2012 τις συνολικές εκπομπές αερίων θερμοκηπίου κατά 8% σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990. Στη συνέχεια καθόρισαν το μέγεθος της συνεισφοράς της καθεμιάς στον συνολικό αυτό στόχο, συνεκτιμώντας την οικονομική κατάσταση και βιομηχανική δομή της καθεμιάς χώρας. Οι περισσότερες χώρες οφείλουν να περιορίσουν τις οικείες εκπομπές, πλην όμως ορισμένες, αντιθέτως, έχουν τη δυνατότητα να τις αυξήσουν μέχρι ενός ορισμένου επιπέδου, ενώ άλλες οφείλουν να διατηρήσουν τις εκπομπές τους στα ίδια επίπεδα με εκείνα του 1990.

    Οι δέκα χώρες που προσχώρησαν στην ΕΕ την 1η Μαΐου 2004 έχουν ατομικούς στόχους στο πλαίσιο του πρωτοκόλλου, με την εξαίρεση της Κύπρου και της Μάλτας για τις οποίες δεν έχουν καθοριστεί στόχοι.

    ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΟΥ ΚΙΟΤΟ ΣΤΗΝ ΕΕ

    Κράτη μέλη της ΕΕ με στόχο μείωση σε ποσοστό 8% στο πλαίσιο του πρωτοκόλλου του Κιότο

    Αυστρία -13%
    Βέλγιο -7,5%
    Δανία -21%
    Φιλανδία 0%
    Γαλλία 0%
    Γερμανία -21%
    Ελλάδα +25%
    Ιρλανδία +13%
    Ιταλία -6,5%
    Λουξεμβούργο -28%
    Κάτω χώρες -6%
    Πορτογαλία +27%
    Ισπανία +15%
    Σουηδία +4%
    Ηνωμένο Βασίλειο -12,5%

    Κράτη μέλη της ΕΕ με ατομικούς στόχους στο πλαίσιο του πρωτοκόλλου του Κιότο

    Τσεχική Δημοκρατία -8%
    Εσθονία -8%
    Ουγγαρία -6%
    Λεττονία -8%
    Λιθουανία -8%
    Πολωνία -6%
    Σλοβακική Δημοκρατία -8%
    Σλοβενία -8%

    Τον Μάρτιο 2000 η ΕΕ δρομολόγησε το ευρωπαϊκό πρόγραμμα για την αλλαγή του κλίματος (ECCP). Από κοινού με εκπροσώπους της βιομηχανίας, περιβαλλοντικές ενώσεις και άλλα ενδιαφερόμενα μέρη, η ΕΕ κατέληξε σε 42 μέτρα τα οποία θα βοηθήσουν τα κράτη μέλη της να περιορίσουν τις οικείες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου κατά αποδοτικό από πλευράς κόστους τρόπο. Όλα αυτά τα μέτρα έχουν ήδη ενταχθεί στην έννομη τάξη των κρατών μελών ή βρίσκονται στη διαδικασία της έγρισής τους.

    Ένας από τους λίθους των πολιτικών της ΕΕ για την αλλαγή του κλίματος είναι το σύστημα εμπορίας εκπομπών αερίων της ΕΕ το οποίο δρομολογήθηκε την 1η Ιανουαρίου 2005. Οι κυβερνήσεις της ΕΕ θέσπισαν όρια ως προς τις ποσότητες CO2 που επιτρέπεται να εκπέμπουν ετησίως περίπου 12,000 σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής και εργοστάσια μεγάλης ενεργειακής έντασης. Οι μονάδες αυτές ευθύνονται για τις μισές περίπου εκπομπές CO2 της ΕΕ. Οι μονάδες που εκπέμπουν λιγότερο CO2 απ’ό,τι δικαιούνται έχουν το δικαίωμα να πωλήσουν τα αχρησιμοποίητα ποσοστά εκπομπών σε άλλες μονάδες, οι οποίες δεν παρουσιάζουν τόσο καλά αποτελέσματα. Το γεγονός αυτό συνιστά ένα χρηματοοικονομικό κίνητρο για τον περιορισμό των εκπομπών.

    Επίσης, το σύστημα εξασφαλίζει την ύπαρξη αγοραστών των δικαιωμάτων εκπομπών. Στις εταιρίες που υπερβαίνουν τα οικεία όρια εκπομπών και δεν τα καλύπτουν με την αγορά δικαιωμάτων εκπομπών από άλλες θα επιβληθούν βαριές κυρώσεις. Το σύστημα εμπορίας εκπομπών αερίων θα εξασφαλίσει την περικοπή των εκπομπών εκεί όπου τα αποτελέσματα θα είναι καλύτερα από οικονομικής πλευράς και θα βελτιώσει το συνολικό κόστος του περιορισμού των εκπομπών.

    Άλλα μέτρα του ECCP αποβλέπουν, λόγου χάριν, στη βελτίωση της απόδοσης, από πλευράς καυσίμων, των αυτοκινήτων, καθώς και της ενεργειακής απόδοσης των κτιρίων (η βελτίωση της μόνωσης μπορεί να περιορίσει το κόστος θέρμανσης κατά 90%!)’ η αύξηση της χρήσης ανανεώσιμων ενεργειακών μορφών, όπως ο άνεμος, ο ήλιος, οι παλίρροιες, η βιομάζα (οργανικό υλικό όπως το ξύλο, τα κατάλοιπα των μύλων, φυτά, ζωικά κατάλοιπα κλπ.)και η γεωθερμική ενέργεια (θέρμανση από θερμές πηγές και ηφαίστεια)’ η προηγμένη συνδυασμένη παραγωγή θέρμανσης και ηλεκτρικής ενέργειας, επειδή έτσι απαιτείται λιγότερη ενέργεια’ ο περιορισμός των φθοριούχων αερίων θερμοκηπίου που χρησιμοποιούνται στον κλιματισμό’ ο περιορισμός των εκπομπών μεθανίου από τους χώρους υγειονομικής ταφής (χωματερές)’ οι εκστρατείες ευαισθητοποίησης’ και, τέλος, η ενίσχυση της έρευνας και η ανάπτυξη και χρήση φιλικών προς το περιβάλλον τεχνολογιών.

    Υφίσταται ήδη πολλές φιλικές προς το περιβάλλον τεχνολογίες οι οποίες χρειαζεται απλώς να βελτιωθούν περαιτέρω προκειμένου να χρησιμοποιηθούν ευρέως. Λόγου χάριν, είναι δυνατόν να δεσμευθεί μέρος του άνθρακα που απελευθερώνεται κατά την καύση ορυκτών καυσίμων, το οποίο στη συνέχεια υφίσταται ταφή σε παλαιά ορυχεία ή παλαιά κοιτάσματα πετρελαίου. Η τεχνολογία αυτή καλείται “δέσμευση και αποθήκευση άνθρακα” και μειώνει τις εκπομπές CO2 στην ατμόσφαιρα. Μία άλλη ελπιδοφόρος τεχνολογία, η οποία ωστόσο απαιτεί σημαντικές ακόμη ερευνητικές προσπάθειες, είναι η παραγωγή υδρογόνου από ανανεώσιμες ενεργειακές μορφές και η χρήση της σε “στοιχεία καυσίμου”. Τα στοιχεία καυσίμου συνδέουν το υδρογόνο με οξυγόνο για την παραγωγή νερού και στη διαδικασία αυτή παράγουν ηλεκτρική ενέργεια.

    Η ΕΕ θα πετύχει τους οικείους στόχους του Κιότο για το 2012 εφόσον όλα τα προγραμματισθέντα από την ΕΕ και τα κράτη μέλη της μέτρα εφαρμοστούν καταλλήλως. Έως το 2002, το τελευταίο έτος για το οποίο υπάρχουν δεδομένα όταν καταρτίστηκε το ανά χείρας φυλλάδιο, οι πρώην 15 χώρες ΕΕ είχαν περιορίσει τις οικείες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου κατά 2,9% σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990 (ο στόχος του Κιότο γι’αυτές είναι 8%). Από κοινού, οι 25 χώρες ΕΕ είχαν περιορίσει τις εκπομπές τους κατά 9%.

    ΠΟΙΑ ΜΕΤΡΑ ΠΑΙΡΝΟΥΝ ΟΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ

    Οι εταιρίες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση της αλλαγής του κλίματος. Κατανοούν σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό ότι, περικόπτοντας τις οικείες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου, όχι μόνο προστατεύουν το κλίμα, αλλά και εξοικονομούν χρήματα, εξασφαλίζουν προβολή και πλεονεκτική θέση έναντι των ανταγωνιστών τους.

    Επί παραδείγματι, μία μεγάλη πολυεθνική εταιρεία, η οποία κατασκευάζει ευρύ φάσμα προϊόντων σε διάφορες περιοχές του κόσμου, έχει εξοικονομήσει, από το 1990 και μετά, 1,5 δις ευρώ, περιορίζοντας την ενεργειακή κατανάλωσή της και υιοθετώντας νέες, φιλικές προς το κλίμα τεχνολογίες στα εργοστάσιά της. Επιπλέον, εξοικονομεί ετησίως 7 έως 11 εκατ. ευρώ με τη χρήση ανανεώσιμων ενεργειακών μορφών. Με τα μέτρα αυτά έχει περιορίσει τις οικείες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου κατά 67% σε σύγκριση με τα επίπεδά της του 1990 (Βλέπε “Λιγότερο ίσον περισσότερο”: 14 πρωτοπόροι στη μείωση των εκπομπων αερίων θερμοκηπίου από το Climate Group (ομάδα για το κλίμα), μια σύμπραξη οργανώσεων που στοχεύουν στον περιορισμό των οικείων εκπομπών αερίων θερμοκηπίου. Σχετικά έγγραφα υπάρχουν στον δικτυακό τόπο

  • the climate group
  • )

    Οι ενώσεις των ευρωπαίων, ιαπώνων και κορεατών κατασκευαστών αυτοκινήτων δεσμεύθηκαν να περιορίσουν τις μέσες εκπομπές CO2 από νέα επιβατηγά αυτοκίνητα που πωλούνται στην Ευρώπη μέχρι το 2008 (ευρωπαίοι κατασκευαστές αυτοκινήτων) ή το 2009 (ιάπωνες και κορεάτες κατασκευαστές αυτοκινήτων) σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1995.

    Επίσης, η ανάπτυξη φιλικών προς το κλίμα τεχνολογιών δημιουργεί νέες θέσεις εργασίας και νέες αγορές. Χάρη σε προγράμματα υποστήριξης της αιολικής ενέργειας σε πολλές χώρες της ΕΕ, οι ευρωπαϊκές εταιρείες εξασφαλίζουν τώρα παραγγελίες της τάξεως του 90% της – ανθούσας – παγκόσμιας αγοράς εξοπλισμού αιολικής ενέργειας. Στη Γερμανία η υιοθέτηση της αιολικής ενέργειας δημιούργησε 40,000 θέσεις εργασίας.

    Εάν οι ευρωπαϊκές εταιρείες κινηθούν δραστήρια για την ανάπτυξη νέων, φιλικών προς το κλίμα τεχνολογιών, θα βρεθούν σε πλεονεκτική θέση έναντι των ανταγωνιστών τους όταν αυξηθεί η παγκόσμια ζήτηση τέτοιου είδους τεχνολογιών.

    ΑΤΕΝΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

    Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι πεπεισμένη ότι είμαστε ικανοί να περικόψουμε τις οικείες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου και να βελτιώσουμε ταυτοχρόνως το βιοτικό επίπεδο και την ποιότητα ζωής των πολιτών. Οι δύο στόχοι δεν είναι καθόλου ασύμβατοι. Αλλά αυτό θα απαιτήσει την προσαρμογή του τρόπου ζωής μας και του τρόπου της εκ μέρους μας παραγωγής και χρήσης ενέργειας.

    Οι ευρωπαίοι ηγέτες συμφώνησαν ότι δεν πρέπει ν’ αφήσουμε τις παγκόσμιες θερμοκρασίες να αυξηθούν σε επίπεδα άνω των 2ο Κελσίου σε σύγκριση με τα προβιομηχανικά επίπεδα – επειδή, εάν συμβεί κάτι τέτοιο, θα αυξάνονταν υπερβολικά οι κίνδυνοι μείωσης των διαθέσιμων τροφίμων και των αποθεμάτων νερού, καθώς και των περιβαλλοντικών καταστροφών ανά τον κόσμο. Προκειμένου να επιτευχθεί ο δεύτερος στόχος, θα χρειαστεί μακροπρόθεσμη δράση μετά το 2012, έτος κατά το οποίο πρέπει να έχουν επιτευχθεί οι στόχοι του πρωτοκόλλου του Κιότο.

    Ενδέχεται να χρειαστεί εκ μέρους των εκβιομηχανισμένων χωρών μείωση των οικείων εκπομπών αερίων θερμοκηπίου κατά περίπου 15-30%, σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990, μέχρι το 2020 και κατά 60-80% μέχρι το 2050. Είναι όμως επίσης σημαντικό να συμμετάσχουν σε μια μελλοντική συμφωνία οι αναπτυσσόμενες χώρες που εμφανίζουν ικανοποιητικά οικονομικά αποτελέσματα, επειδή οι εκπομπές τους αυξάνονται με ραγδαίους ρυθμούς.

    Οι διεθνείς διαβουλεύσεις για το μελλοντικό καθεστώς σ’ ό,τι αφορά την αλλαγή του κλίματος αρχίζουν τώρα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη δημοσιεύσει έγγραφο στο οποίο υπογραμμίζονται ορισμένα βασικά στοιχεία που θα όφειλε να ενσωματώσει το νέο καθεστώς, όπως, λόγου χάριν, η ευρεία συμμετοχή απ’ όλες τις χώρες που εκπέμπουν μεγάλες ποσότητες αερίων θερμοκηπίου, καθώς και μια αποφασιστική ώθηση των νέων, φιλικών προς το κλίμα τεχνολογιών.

    Η αλλαγή του κλίματος δεν θα εξαφανιστεί ως διά μαγείας’ όμως, όσο γρηγορότερα συνειδητοποιήσουμε όλοι τις επιπτώσεις της και κινητοποιηθούμε για την αντιμετώπισή της τόσο περισσότερο θα είμαστε ικανοί να πάρουμε τις τύχες μας στα χέρια μας, να εξασφαλίσουμε μια άνετη ζωή και να διαφυλάξουμε για το μέλλον όλη την ομορφιά και ποικιλότητα του πλανήτη μας.

    Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή Γενική Διεύθυνση Περιβάλλοντος – Ευρωπαϊκές Κοινότητες, 2006

  • europa
  • Δείτε και:

  • An Inconvenient Truth
  • How can you control climate change?
  • Global warming effects
  • Information about Antarctica
  • Watching Earth’s Climate Change in the Classroom
  • The SEA O2 Kyoto Protocol Party
  • Leave a comment »

    Follow

    Get every new post delivered to your Inbox.